Reklama

Stary Cmentarz w Rzeszowie

A A A
Antoni Adamski

Dodano: 31-10-2017

Widok ogólny nekropolii (fot. T. Poźniak)

Widok ogólny nekropolii (fot. T. Poźniak)

ZDJĘCIA

zobacz wszystkie ›
Stary Cmentarz w Rzeszowie założony w 1792 r. niewiele młodszy jest od Łyczakowskiego we Lwowie (1786) czy warszawskich Powązek (1790), wyprzedzając powstanie krakowskich Rakowic o 11 lat (1803). Rzeszowska nekropolia ma swoją specyfikę: to tutaj przez dziesiątki lat - do dnia dzisiejszego żywi skutecznie robią wszystko, aby zakłócić spokój zmarłym. 
 
Stary Cmentarz zamknięty został dla pochówków już w roku 1909. Przetrwał szczęśliwie dwie wojny; w czasie tej ostatniej pojawiły się na nim zbiorowe mogiły ofiar z 1939 i 1944 r. Choć akt zamknięcia nekropolii wyraźnie mówi iż „ze względu na pietyzm dla zmarłych grunt starego cmentarza nie będzie użyty na inne cele” i „pozostanie wieczyście nienaruszony”, po 1945 r. teren został okrojony od stron ulic: Targowej i Spytka Ligęzy oraz od wschodu.
 
Uchwałą z  sierpnia 1968 władze miasta chciały zlikwidować cmentarz. Planowano utworzyć tu Park Kultury i Wypoczynku. Niektóre rzeźby z nagrobków miały stanąć na cokołach  jako rzeźby parkowe. Pozostałby jedynie Pomnik Powstańców 1863 r. (Nie znaczy to iż monument cieszył się jakimś szczególnym szacunkiem. W dniu Święta Zmarłych w 1968 grupy wyrostków urządziły w jego bezpośrednim sąsiedztwie zabawę pirotechniczną, paląc zebrane z innych grobów świece zmieszane z liśćmi.) Załoga pobliskiego Zakładu Energetycznego zobowiązała się w czynie społecznym uporządkować teren i założyć na nim „place gimnastyczne”. Księgi pochówków powędrowały z ratusza na śmietnisko. Zamknięta przez dziesięciolecie kaplica cmentarna miała zostać zamieniona na magazyn Archiwum Państwowego. 

Protesty nielicznych społeczników spowodowały iż cmentarz wpisany został do rejestru zabytków, co uchroniło go przed zagładą, ale nie przed dalszą dewastacją.
 
Było to tradycyjne miejsce alkoholowych libacji i spotkań środowiska przestępczego. Sytuacja zaczęła ulegać powolnej zmianie z początkiem lat 70-tych dzięki działalności Włodzimierza Kozło, Społecznego Opiekuna Zabytków.
 
Młodzież szkół średnich uporządkowała teren, choć nie udało się powstrzymać dewastacji nagrobków i kradzieży całych obelisków. Dopiero na początku lat 80-tych, po ogrodzeniu cmentarza, rozpoczęły się  prace konserwatorskie przy ocalałych nagrobkach. Do roku 1994 odnowiono ich 78.
 
W budżecie miasta na 1995 zabrakło funduszy na finansowanie dalszych robót. Pojawił się za to pomysł otwarcia zabytkowej nekropolii na nowe pochówki. Przy czym ze starych usuniętych pod mur  nagrobków zostałoby utworzone lapidarium, zaś od strony ul. Spytka Ligęzy miała zostać zbudowana Droga Męki Pańskiej. Chodziło o to, aby „poruszyć wskazówkę stojącego zegara” - pokrętnie uzasadniały swój projekt władze miejskie, ignorując zakazy zawarte w ustawie o ochronie zabytków. Negatywne opinie władz konserwatorskich, urbanistycznych, MPGK i SANEPID-u spowodowały iż z planu zrezygnowano. 

Tu leżą najwybitniejsi rzeszowianie
 
Stary cmentarz to pisana w kamieniu historia miasta ukazana poprzez postaci jego najznamienitszych obywateli. Na przykład farmaceuta Edward Hibl (1784-1848), urodzony w Dukli w rodzinie austriackich przesiedleńców w 1823 r. został obywatelem miasta Rzeszowa i członkiem Rady Miejskiej. Założona przez niego apteka przy wylocie ul. Jagiellońskiej do ul. 3 Maja istnieje do dziś. W latach 1848/49 apteka była ośrodkiem konspiracji rewolucyjnej na czele której stał Ignacy Łukasiewicz, twórca przemysłu naftowego. W latach 1841-46 pracował on tutaj jako pomocnik aptekarza. Nic nie zachowało się z dawnego wystroju apteki; o Łukasiewiczu nie ma  tu najmniejszej wzmianki. (O pomnikach rodziny Hiblów piszę poniżej.)
 
Jan Towarnicki (1773-1865) urodzony w Towarni k. Starego Sambora ukończył studia lekarskie w Kijowie. W Rzeszowie objął  stanowisko lekarza powiatowego. Znany filantrop cały swój majątek poświęcił na budowę szkół takich jak Seminarium Nauczycielskie Męskie i II Gimnazjum (teraz II LO) – oba przy obecnej ul. ks. Jałowego. Przyczynił się również do powstania Niższej Szkoły Rolniczej w Miłocinie. Fundował stypendia dla uczącej się młodzieży. Jego synem był Ambroży Towarnicki (1836-84), doktor medycyny i burmistrz miasta przez cztery kadencje (11 lat). Pochowany w Wiedniu, uczczony został tablicą pamiątkową wmurowaną w ścianę kaplicy cmentarnej. Można przytoczyć dziesiątki życiorysów osób zasłużonych dla Rzeszowa pochowanych w tym miejscu. 
 
Nagrobek Jana Towarnickiego (1865) z pracowni Fabiana Hochstima z Krakowa (fot. T. Poźniak)

Stary Cmentarz to wybitne dzieło sztuki ogrodowej i rzeźbiarskiej  
 
W I połowie XIX stulecia mieszczanie z prowincjonalnego Rzeszowa zamawiali nagrobki u najlepszych mistrzów z największych ośrodków artystycznych Galicji. Do najwcześniejszych i najbardziej wartościowych należą dzieła braci Schimserów ze Lwowa (znanych z rzeźb na Cmentarzu Łyczakowskim) zgrupowane wokół kaplicy cmentarnej. Na grobie Tekli Konarskiej (po 1830) stoi posąg boga snu Hipnosa, gaszącego pochodnię - symbol zakończonego życia.
 
Reklama
Nagrobek Tekli Konarskiej (1830) - bóg snu Hipnos, dzieło Antona Schimsera ze Lwowa (fot. T. Poźniak)
 
Nieopodal znajduje się nagrobek Ludwiki z Holtzerów Odrobinowej (1834) zdobiony płaskorzeźbą. Przedstawia ona pogrążoną w smutku rodzinę, a nad nią wizerunek unoszącej się do nieba zmarłej. Nagrobek zwieńczony jest urną, która symbolizuje śmierć. Oba dzieła przypisywane są Antonowi Schimserowi. Za prezbiterium kaplicy oglądamy dwa symetrycznie ustawione nagrobki rodziny Hiblów (1848), nawiązujące kształtem do antycznych steli greckich. Na płaskorzeźbach wyobrażono siedzące kobiety-płaczki z głowami wspartymi o postumenty z urnami. Ich autorem jest Johann Schimser. Motyw stojącej na postumencie urny powtarza się w otaczających kaplicę klasycystycznych nagrobkach rodziny Misky (1837). 
 
 
Nagrobki rodziny Hiblów (1848) dzieło Johanna Schimsera ze Lwowa (fot. T. Poźniak)
 
Późniejszym lwowskim rzeźbiarzem - z przełomu XIX/XX w., jest Ludwik Tyrowicz, którego firma wykonała m.in. prace kamieniarskie przy pomniku Adama Mickiewicza oraz w Teatrze Wielkim w tym mieście. W Rzeszowie wyrzeźbił nagrobek Józefa Głuszkiewicza  w formie obelisku (1897) - edyny na którym napis powtórzony jest cyrylicą. Formę obelisku - symbolu nietrwałości życia ludzkiego - powtarzają nagrobki: Gruberowej, Paprockich, Pogonowskich, Jabłońskich. 
 
Kazimierz Mularski i Fabian Hochstim, krakowscy mistrzowie kamieniarscy wykonali zespół nagrobków rodziny Zbyszewskich. Zwraca w nich uwagę postać płaczki stojącej pod strzaskaną kolumną, symbolizującą przerwane życie. Dużej klasy rzeźbą jest postać kobiety w antycznej szacie stojącej obok krzyża. To nagrobek Józefa Haliskiego (1903) - dzieło czynnego we Lwowie warszawianina Juliana Markowskiego (projekt i współpraca: Stefan Jarzymowski). Neogotycka kapliczka stojąca nieopodal kaplicy cmentarnej upamiętnia Anielę z Cybulskich Kostheimową (1901); prawdopodobnie praca F.Hochstima. Najbardziej eksponowany jest wysoki,  położony w głębi głównej alei Pomnik Powstańców 1863 r . To krzyż na wzniesieniu z kamiennych ciosów, dzieło Edwarda Stehlika z Krakowa i Jana Czuby z Tarnowa.
 
Pomnik Powstańców 1863 r. (1886), dzieło Edwarda Stehlika z Krakowa i Jana Czuby z Tarnowa (fot. T. Poźniak)
 
Wśród rzeszowskich rzeźbiarzy wyróżnia się prowadzona przez trzy pokolenia firma Janików. Jej założyciel Franciszek wykonał wzruszający nagrobek własnych dzieci Halinki (1899) i Wandzi (1901). Zmarłe córki symbolizuje postać śpiącej małej dziewczynki spoczywającej na poduszce. Liczne nagrobki dłuta Janików zostały przeniesione na cmentarz na Pobitnie z powodu powojennego zarządzenia o likwidacji najstarszej nekropolii. Z pracowni Kazimierza Mitasińskiego pochodzą: nagrobek Bronisławy Zembroń (1909 - ze stojącą na wysokim cokole postacią Matki Boskiej) oraz grób rodziny Pieczonków (po 1904). 
 
Wspaniałym elementem dekoracyjnym z przełomu XIX/XX stuleci są żeliwne kraty okalające wiele grobów oraz żeliwne ażurowe krzyże - wykonywane w pracowniach zagranicznych i galicyjskich. Wiele z nich zostało starannie zakonserwowanych. Niestety, do dziś odnowiono tylko 25 proc. pomników nagrobnych - ocenia Wiesław Walat. 
 
Od poł. XIX stulecia rozpowszechniają się nagrobki wykonane z żeliwa oraz nagrobki otoczone ozdobnymi żelaznymi balustradami (fot. T. Poźniak)
 
Zawada, „małpi gaj” i miejsce pamięci o ludziach kultury
 
Stary Cmentarz - zawada dla rzeszowskich urzędników miejskich i konserwatorskich, „małpi gaj” dla miłośników mocnych trunków, jest także miejscem które przyciąga ludzi kultury. W roku 1976 w bocznej alei nakręcono scenę pogrzebu Stefci Rudeckiej -  bohaterki „Trędowatej” w reżyserii Jerzego Hoffmana. Scenariusz wg. powieści Heleny Mniszkówny napisał Stanisław Dygat, akcję filmu przeniesiono do wnętrz pałacu w Łańcucie. 
 
W bocznej alei nakręcono pogrzeb Stefci Rudeckiej - głównej bohaterki filmu "Trędowata" (reż. Jerzy Hoffman, 1976) (fot. T. Poźniak)
 
Od kilkunastu lat w mur odgradzający nekropolię od targowiska wmontowywane są tablice upamiętniające miejscowych lub związanych z Rzeszowem ludzi teatru, działaczy kultury, artystów - plastyków i muzyków. 
 
Co w końcu na Starym Cmentarzu zwycięży: barbarzyństwo, głupota czy pamięć? Prezes Wiesław Walat podkreśla iż „Nie ma wolności bez przeszłości”, dodając:

- Ludzie nie znający swojej przeszłości to sieroty Boże, bezradnie błądzące w chaosie świata, nie wiedzące skąd przyszły i dokąd zmierzają.
 

Pisząc tekst korzystałem z publikacji: Wiktoria Helwin, Stary Cmentarz w Rzeszowie 1792-1909, Rzeszów 2002 oraz z wydawnictwa z okazji XI kwesty na rzecz pomników nagrobnych na Starym Cmentarzu, Rzeszów 2013; obie pozycje wydało Stowarzyszenie Opieki nad Starym Cmentarzem im. Włodzimierza Kozło.                                                      

KOMENTARZE

Justyna Steczkowska - w Rzeszowie wszystko się zaczęło

Od kilkunastu lat idzie konsekwentnie...

Nieznane choć odkryte mauzoleum Ligęzów

Niedawno konserwatorzy Ewelina Dziopak-Gruszczyńska i Marcin Gruszczyński...

Rzeszów teatrem poszukującym stoi

Najważniejsze w teatrze jest spotkanie, aktora z widzem. I dobrze się stało, że...

Uzdrowisko w szpitalu miejskim, czyli solanka z ulicy Rycerskiej

Trudno skojarzyć Rzeszów z uzdrowiskiem, a jednak... W Szpitalu Miejskim prawie od dwóch lat działa Zakład Wodolecznictwa i Rehabilitacji, korzystający z miejscowego źródła...

Akademicki Inkubator Przedsiębiorczości - pomoc na starcie

AIP, czyli Akademickie Inkubatory Przedsiębiorczości, to największa w Europie sieć 40 centrów testowania swojego pomysłu na biznes w warunkach rynkowych. Pakiet AIP umożliwia...

zobacz więcej
Reklama

Sławny reżyser Fred Zinnemann po ponad 100 latach wraca do Rzeszowa

"W samo południe" i "Stąd do wieczności" to jego najbardziej znane filmy, ale Fred Zinnemann, światowej sławy reżyser, ma w swym dorobku znacznie więcej znakomitych...

Prawda i piękno w kobiecie - Karol Bąk i jego malarstwo w Rzeszowie

"Malarz - Prawdy, Piękna i Dobra w Kobiecości. Malarz odwiecznej tęsknoty mężczyzn.(…) do delikatnej wrażliwości, łagodności i przede wszystkim melancholii...

Dukielski Żyd jako 16-latek służył w Wojsku Polskim II Rzeczpospolitej

Maksymilian Rosenbluth, dukielski Żyd miał 16 lat, gdy w 1924 roku wstąpił do polskiej armii. Skłamał, podając że ma 18 lat, ponieważ księgi narodzin...

Reklama

Koncert z przebojami Kasi Sobczyk. Evergreeny bigbitu w Rzeszowie

W niedzielę, 12 sierpnia, o godz. 19 na Rynku w Rzeszowie, rozpocznie się koncert wypełniony hitami bigbitu. Publiczność usłyszy przeboje Kasi Sobczyk i evegreeny...

Gary Cooper jako szeryf Will Kane na muralu w Rzeszowie

Dobrze już widać, co będzie przedstawiał mural upamiętniający twórczość Freda Zinnemanna, światowej sławy reżysera, laureata czterech Oscarów, który urodził się w Rzeszowie. To...

Oratorium "Kres Kresów" bezpłatnie w Filharmonii Podkarpackiej

29 lipca w Filharmonii Podkarpackiej im. Artura Malawskiego w Rzeszowie odbędzie się Oratorium Wołyńskie "Kres Kresów" wraz z koncertem muzyki filmowej. Podczas oratorium...

Festiwal Trans/Misje - wielkie święto kultur pogranicza w Rzeszowie

Widowisko teatralno-muzyczne na Wisłoku, klasyczne oratorium, barokowa opera, komedie i dramaty, piosenki Piaf, wystawy, performance, muzyczne wieczory, warsztaty...

Rozsypaniec w Bieszczadach: koncerty i nietuzinkowe kobiety

Rocznice, urodziny, koncerty, a na start spotkanie z nietuzinkowymi kobietami związanymi z Podkarpaciem. 9 sierpnia rozpoczynają się 9. Bieszczadzkie Spotkania ze Sztuką "Rozsypaniec"...

zobacz więcej

POLECANE

VIP Biznes&Styl Nr. 58

VIP Biznes&Styl Nr. 58
w numerze m.in.:

• JIVR Bike z Mielca • Nauka uprawiana w symbiozie z biznesem • Lekarz, który zaraził się wirusem podróży • Twarze Podkarpacia. 10 lat VIP Biznes&Styl • Plakaty Wiesława Grzegorczyka • Kongres TSLA Expo 2018 Autosan wstaje z kolan • 50 lat zapory i elektrowni
http://www.swiatpogody.pl
Reklama

NASI PARTNERZY

zamknij

Szanowny Czytelniku !

Zanim klikniesz „Zgadzam się” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Zgadzam się” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres.

Zgoda

Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Zaufanych Partnerów Grupy SAGIER Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno.
Jeśli nie chcesz wyrazić zgody, kliknij „Nie teraz”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Możesz edytować zakres zgody, w tym wycofać ją całkowicie, przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych w celach marketingowych Zaufanych Partnerów. Zaufani Partnerzy to firmy z obszaru e-commerce i reklamodawcy oraz działające w ich imieniu domy mediowe i podobne organizacje, z którymi Grupa SAGIER współpracuje.
Podmioty z Grupy SAGIER w ramach udostępnianych przez siebie usług internetowych przetwarzają Twoje dane we własnych celach marketingowych w oparciu o prawnie uzasadniony, wspólny interes podmiotów Grupy SAGIER. Przetwarzanie takie nie wymaga dodatkowej zgody z Twojej strony, ale możesz mu się w każdej chwili sprzeciwić. O ile nie zdecydujesz inaczej, dokonując stosownych zmian ustawień w Twojej przeglądarce, podmioty z Grupy SAGIER będą również instalować na Twoich urządzeniach pliki cookies i podobne oraz odczytywać informacje z takich plików. Bliższe informacje o cookies znajdziesz w akapicie „Cookies” pod koniec tej informacji.

Administrator danych osobowych

Administratorami Twoich danych są podmioty z Grupy SAGIER czyli podmioty z grupy kapitałowej SAGIER, w której skład wchodzą Sagier Sp. z o.o. ul. Cegielniana 18c/3, 35-310 Rzeszów oraz Podmioty Zależne. Ponadto, w świetle obowiązującego prawa, administratorami Twoich danych w ramach poszczególnych Usług mogą być również Zaufani Partnerzy, w tym klienci.
PODMIOTY ZALEŻNE:
http://www.biznesistyl.pl/
http://poradnikbudowlany.eu/
http://modnieizdrowo.pl/
http://www.sagier.pl/
Jeżeli wyrazisz zgodę, o którą wyżej prosimy, administratorami Twoich danych osobowych będą także nasi Zaufani Partnerzy. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie na stronie naszej polityki prywatności i tam też zmodyfikować lub cofnąć swoje zgody.

Podstawa i cel przetwarzania

Twoje dane przetwarzamy w następujących celach:
• 1. Jeśli zawieramy z Tobą umowę o realizację danej usługi (np. usługi zapewniającej Ci możliwość zapoznania się z jednym z naszych serwisów w oparciu o treść regulaminu tego serwisu), to możemy przetwarzać Twoje dane w zakresie niezbędnym do realizacji tej umowy.
• 2. Zapewnianie bezpieczeństwa usługi (np. sprawdzenie, czy do Twojego konta nie loguje się nieuprawniona osoba), dokonanie pomiarów statystycznych, ulepszanie naszych usług i dopasowanie ich do potrzeb i wygody użytkowników (np. personalizowanie treści w usługach), jak również prowadzenie marketingu i promocji własnych usług (np. jeśli interesujesz się motoryzacją i oglądasz artykuły w biznesistyl.pl lub na innych stronach internetowych, to możemy Ci wyświetlić reklamę dotyczącą artykułu w serwisie biznesistyl.pl/automoto. Takie przetwarzanie danych to realizacja naszych prawnie uzasadnionych interesów.
• 3. Za Twoją zgodą usługi marketingowe dostarczą Ci nasi Zaufani Partnerzy oraz my dla podmiotów trzecich. Aby móc pokazać interesujące Cię reklamy (np. produktu, którego możesz potrzebować) reklamodawcy i ich przedstawiciele chcieliby mieć możliwość przetwarzania Twoich danych związanych z odwiedzanymi przez Ciebie stronami internetowymi. Udzielenie takiej zgody jest dobrowolne, nie musisz jej udzielać, nie pozbawi Cię to dostępu do naszych usług. Masz również możliwość ograniczenia zakresu lub zmiany zgody w dowolnym momencie.

Twoje dane przetwarzane będą do czasu istnienia podstawy do ich przetwarzania, czyli w przypadku udzielenia zgody do momentu jej cofnięcia, ograniczenia lub innych działań z Twojej strony ograniczających tę zgodę, w przypadku niezbędności danych do wykonania umowy, przez czas jej wykonywania i ewentualnie okres przedawnienia roszczeń z niej (zwykle nie więcej niż 3 lata, a maksymalnie 10 lat), a w przypadku, gdy podstawą przetwarzania danych jest uzasadniony interes administratora, do czasu zgłoszenia przez Ciebie skutecznego sprzeciwu.

Przekazywanie danych

Administratorzy danych mogą powierzać Twoje dane podwykonawcom IT, księgowym, agencjom marketingowym etc. Zrobią to jedynie na podstawie umowy o powierzenie przetwarzania danych zobowiązującej taki podmiot do odpowiedniego zabezpieczenia danych i niekorzystania z nich do własnych celów.

Cookies

Na naszych stronach używamy znaczników internetowych takich jak pliki np. cookie lub local storage do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu personalizowania treści i reklam oraz analizowania ruchu na stronach, aplikacjach i w Internecie. W ten sposób technologię tę wykorzystują również podmioty z Grupy SAGIER oraz nasi Zaufani Partnerzy, którzy także chcą dopasowywać reklamy do Twoich preferencji. Cookies to dane informatyczne zapisywane w plikach i przechowywane na Twoim urządzeniu końcowym (tj. twój komputer, tablet, smartphone itp.), które przeglądarka wysyła do serwera przy każdorazowym wejściu na stronę z tego urządzenia, podczas gdy odwiedzasz strony w Internecie. Szczegółową informację na temat plików cookie i ich funkcjonowania znajdziesz pod tym linkiem. Pod tym linkiem znajdziesz także informację o tym jak zmienić ustawienia przeglądarki, aby ograniczyć lub wyłączyć funkcjonowanie plików cookies itp. oraz jak usunąć takie pliki z Twojego urządzenia.

Twoje uprawnienia

Przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych i ich przetwarzania przez nas, inne podmioty z Grupy SAGIER i Zaufanych Partnerów:
1. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych możesz ją w każdej chwili wycofać (cofnięcie zgody oczywiście nie uchyli zgodności z prawem przetwarzania już dokonanego na jej podstawie);
2. Masz również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego, którym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Pod tym adresem znajdziesz dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych i Twoich uprawnień.