Reklama

Drewniana synagoga powstaje w Galicyjskim Miasteczku w Sanoku

A A A
Antoni Adamski

Dodano: 04-10-2016

Fot. Tadeusz Poźniak

Fot. Tadeusz Poźniak

ZDJĘCIA

zobacz wszystkie ›
W Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku ma  miejsce unikalna w skali kraju rekonstrukcja drewnianej synagogi z Połańca. W Polsce nie zachowała się żadna tego typu świątynia. W czasie wojny hitlerowcy spalili lub rozebrali wszystkie drewniane synagogi na Kresach. 
 
Od dawna wiadomo było, iż w sanockim skansenie - obok istniejącego kościoła i trzech cerkwi - konieczne jest postawienie   synagogi. Jak powiedział Hubert Osadnik, historyk, starszy kustosz MBL, Żydzi stanowili 30-40 procent ludności miasteczek Galicji Wschodniej. W niektórych dochodziła ona nawet do połowy lub znacznie tę połowę  przekraczała np. w Lesku mieszkało 2400 Żydów, co stanowiło 63 proc. ludności. W małomiasteczkowych synagogach zbierali się głównie chasydzi - ortodoksyjni wyznawcy judaizmu. (Inteligencja – przedstawiciele wolnych zawodów ulegali asymilacji; część z nich przyjmowała chrzest.) Takie miasteczka - zwane w języku jidisz sztetl - z rozrzewnieniem wspominali artyści starszego pokolenia:
 
- To było małe, typowe miasteczko na wschodzie, z dużym rynkiem i kilkoma nędznymi uliczkami. Na rynku stała kapliczka z jakimś świętym dla wiernych katolików i studnia, przy której - przeważnie przy pełni księżyca – odbywały się wesela żydowskie. Po jednej stronie kościół, plebania i cmentarz, po drugiej – synagoga, ciasne uliczki żydowskie i również cmentarz, nieco inny. Obie strony żyły w zgodnej symbiozie – wspominał Tadeusz Kantor Wielopole Skrzyńskie, miejsce swego urodzenia w rozmowie z Janem Borowskim. Dodaje on:  Ceremonie katolickie były spektakularne: procesje, chorągwie, kolorowe stroje ludowe, chłopi… Po drugiej stronie rynku – tajemnicze obrzędy, fantastyczne pieśni i modły, czarne chałaty, lisie czapki, świeczniki, rabini, wrzask dzieci. Miasteczko poza swoim codziennym życiem skierowane było ku wieczności.
 
Dopiero po budowie Rynku Galicyjskiego (2009-2011) powstało tło dla planowanej synagogi. Znajdowała się ona zazwyczaj na obrzeżach miasteczka, w bocznej uliczce, w sąsiedztwie zwyczajnego budynku mieszkalno-usługowego. Tak jest również w Sanoku, gdzie synagoga z Połańca sąsiaduje z odtworzoną niedawno piekarnią z Leska. 
 
Japońscy cieśle w Sanoku
 
Bezpośrednim impulsem stały się międzynarodowe Warsztaty Ciesielskie zorganizowane w skansenie po to, by zrekonstruować dach i sklepienie drewnianej synagogi z Gwoźdźca (dzisiejsza Ukraina). Była ona przeznaczona dla  Muzeum Żydów Polskich POLIN w Warszawie.
 
-Przyjechali cieśle z całego świata: od Japonii po Stany Zjednoczone i Kanadę. Przywieźli narzędzia liczące po sto lat i pokazali dawne umiejętności. Wtedy pomyślałem sobie, iż przyszła pora na synagogę w naszym skansenie -  powiedział Jerzy Ginalski, dyrektor MBL, inicjator przedsięwzięcia.
 
 
Fot. Tadeusz Poźniak
 
Do rekonstrukcji wybrano synagogę z Połańca, leżącego po lewej stronie Wisły na granicy z Galicją Wschodnią. Przed wojną istniała tu drewniana synagoga z XVIII wieku, o konstrukcji  przysłupowej (tzn. dach opiera się nie na belkach, lecz na obiegających świątynię słupach). Splądrowany przez hitlerowców budynek został spalony. Pozostał tylko dom studiów i modlitw,  który przebudowany zatracił swój pierwotny charakter. Po wojnie mieścił się w nim zakład produkcyjny i magazyn. Przeniesienie takiego budynku do skansenu byłoby więc niecelowe i bezsensowne. Okazało się jednak, iż w spalonej w 1944 r. Warszawie zachowała się niemal pełna przedwojenna dokumentacja synagogi z Połańca. Inwentaryzacja przechowywana jest w zbiorach Instytutu Sztuki PAN. Została wykonana w latach 30-tych XX wieku przez Zakład Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej. Jest tak dokładna, iż naniesiono nawet ślady późniejszych napraw, dokonywanych na XVIII- wiecznych belkach.
 
Synagoga wzniesiona na planie prostokąta o wymiarach 22 x 11 metra podzielona jest na salę modlitw (przeznaczoną wyłącznie dla mężczyzn) oraz znajdujący się na pięterku babiniec. Kobiety uczestniczyły w nabożeństwie patrząc przez podłużny wąski otwór (po wyjętej belce) ozdobiony kolumienkami. Do babińca prowadziły schody z ganku wspartego na ozdobnych słupach. Do sali modlitw wchodziło się przez sień, usytuowaną pod babińcem. Obok sieni mieściło się niewielkie pomieszczenie. Mogło ono służyć jako cheder - salka do nauczania Tory w początkowej klasie szkoły religijnej. 
 
Bez użycia jednego gwoździa
 
Zniszczona w czasie wojny synagoga w Połańcu jest rekonstruowana w sanockim skansenie od 2015 r. Wybudowano ją z użyciem drewna jodłowego (którego zużyto dwieście kubików), na solidnej podmurówce:
 
Reklama
-Brak takiej podmurówki był problemem od czasu wzniesienia synagogi w Połańcu. Patrząc na stare zdjęcia widzimy, że budynek zapada się, a pogrążające się w ziemi dolne belki gniją. Współczesny fundament wykonany został: z betonu (jego niewidoczna część podziemna) oraz z kamienia polnego (część nadziemna). Beton zapewnia stabilność budowli, zaś widoczny kamień nawiązuje do pierwotnego fundamentu. Synagoga wykonana została za pomocą dawnych narzędzi. Były to specjalne siekiery, którymi ociosywano belki. Dzięki temu w świetle słonecznym ukazuje się bogata, pełna nierówności faktura drewna. Nie mogą jej nigdy zastąpić równe i gładkie belki wycięte maszynowo w tartaku.
 
 
Fot. Tadeusz Poźniak
 
We wnętrzu – tam, gdzie potrzebna była bardziej gładka powierzchnia np. pod polichromię – stosowano strugi zwane zdzierakami. Metodą taką jak przed wiekami synagogę odtworzono bez użycia gwoździ. Zamiast nich użyto klinujące się w drewnie kołki – wyjaśnia inżynier architekt Arkadiusz Kryda nadzorujący wraz z inż. Aleksandrem Wojtowiczem ekipę ciesielską. Majstrem jest w niej Zbigniew Piegdoń, którego ojciec Eugeniusz pracował w skansenie do emerytury: przez kilkadziesiąt lat. 

Ożywione wnętrza
 
W dokumentacji zachowała  się nawet polichromia i witraże wraz z pełną ich kolorystyką. (Odtworzenia witraży ma podjąć się Centrum Dziedzictwa Szkła w Krośnie.) Nie uwzględniono w niej jednak obiektów małej architektury takich jak aron ha-kodesz (szafka w murze służąca do  przechowywania Tory) oraz bima (wsparte na czterech kolumnach podwyższenie z którego czytano Torę). - Odtworzenie obu obiektów nie będzie trudne. Wzorem może być aron ha-kodesz oraz bima widoczne na starych zdjęciach autorstwa fotografa Jana Krzywowiąza z Leska, które znajdują się w naszym archiwum.  Mamy także koncepcję, jak na podstawie innych dawnych zdjęć odtworzyć pulpit na Torę oraz ławki – mówi Renata Kinga Jara, historyczka sztuki, kustosz MBL, która ma zaaranżować wnętrze synagogi. Jej autorstwa są wnętrza dworu ze Święcan przeniesionego w roku 2012 do sanockiego skansenu.

-Wszystkie przedmioty wydobyte z muzealnych magazynów należało połączyć w całość i tchnąć w nie życie: stworzyć na nowo dom szlachecki, tak jak wyglądał on  od połowy XIX w do 1939 – mówi kustosz R.K. Jara, autorka aranżacji wnętrz wiernych tamtym czasom w najdrobniejszych szczegółach. Za swoją pracę otrzymała nagrodę ministra kultury i dziedzictwa narodowego. Jej pracę uzupełnia książka „Dwór ze Święcan”(MBL Sanok, 2014) – szeroka panorama ziemiańskiego życia.
 
Kolejnym powierzonym jej zadaniem było umeblowanie dwóch żydowskich chałup przeniesionych z Ustrzyk Dolnych i z Jaćmierza. Ta pierwsza mogła należeć niegdyś do średniozamożnego właściciela: miejscowego lekarza, radcy prawnego lub kupca. Charakteryzuje się ruchomą połacią dachu ganku, używaną w czasie Święta Namiotów. Uchylano ją wtedy tak, aby  pokazywała niebo - na pamiątkę przebywania przez Żydów w namiotach w drodze z Egiptu do Ziemi Obiecanej. O zwyczajach dawnych mieszkańców opowiada ubrany w jedwabny chałat znakomity przewodnik Marek Kocot.
 
-Wnętrza chałup meblowałam wczuwając się w rolę ich mieszkańców, przestrzegając żydowskich przepisów i norm np. łóżka małżeńskie rzadko zestawiano razem. Zazwyczaj stały pojedyńczo pod ścianą, z tym że łóżko kobiety musiało być usytuowane jak najbliżej wyjścia - mówi R.K.Jara.
 
Na oddzielonym od sali modlitw babińcu znajdzie się ekspozycja judaików – przede wszystkim rzemiosła artystycznego. Będą one prezentowane w przeszklonych szafach (nie w gablotach). A więc w miejscach, gdzie były zwykle przechowywane. W pierwszej wszystkie przedmioty związane z Torą (korony, rimoniny i jady). Są to obiekty o najwyższy poziomie artystycznym, wykonywane przez renomowanych złotników. W drugiej szafie znajdą się  związane z obchodami świat religijnych srebra, zaś w trzeciej - mosiężne lichtarze i świeczniki używane w każdym żydowskim domu.
 
Jak powiedział dyrektor Jerzy Ginalski, w tym roku gotowe  będzie sklepienie zwierciadlane sali modlitw. W przyszłym, synagoga otrzyma stolarkę drzwiową i okienną, a także instalacje: przeciwpożarową i przeciwwłamaniową. Także w przyszłym roku przygotowywana  zostanie ekspozycja wraz z katalogiem sanockich judaików autorstwa Renaty Kingi Jary. W roku 2018 synagoga  zostanie udostępniona zwiedzającym - jednak bez polichromii. Z jej rekonstrukcją należy poczekać do czasu aż budynek osiądzie i stanie się stabilny.

Pisząc tekst korzystałem z pracy Renaty Kingi Jary, Judaika w sanockim skansenie, Wydawca: MBL, Sanok 2016.

KOMENTARZE

Samarytanie z Markowej. Muzeum Polaków Ratujących Żydów

Tragedii, jaka miała miejsce w Markowej...

Chasyd kocha podróżnych i ubogich

Ze Zbigniewem Józefem Tobiasiewiczem, Żydem z Jarosławia, rozmawia Antoni Adamski

Zapomniani bieszczadzcy Żydzi

"Gdyby nie synagoga leska i resztki pięciu izraelickich cmentarzy, nikt by się nie domyślił dawnej obecności Żydów w Bieszczadach" - tak Andrzej Potocki rozpoczyna swój przewodnik po judaistycznym nieistniejącym świecie.

zobacz więcej
Reklama

Po Podkarpaciu błądzi jesień...

Mamy najpiękniejszy czas w Beskidach i Bieszczadach, czas jesieni. W kadrze od lat...

"Umrzeć ze śmiechu" na 5. urodziny Teatru Bo Tak

Inteligentnie bawić dobrą sztuką współczesną...

Tłum na premierze Teatru Bo Tak. "Umrzeć ze śmiechu"? Warto!

Mariolę Łabno-Flaumenhaft jako eteryczną i dziecinnie naiwną rozwódkę Milli w spektaklu „Umrzeć ze śmiechu” publiczność długo będzie pamiętać. Nietuzinkową...

Łukasiewicz jako nafciarz romantyk. Premiera filmu w maju 2019 r.

Na maj 2019 r. zaplanowana jest premiera fabularyzowanego filmu dokumentalnego o Ignacym Łukasiewiczu. Jest to piąty film Bogdana Miszczaka z cyklu Historyczny Pejzaż...

"Dzieci Ireny Sendlerowej", film z rzeszowskim akcentem, za darmo w kinie Zorza

W ramach filmowych wtorków z IPN, w kinie Zorza będzie można za darmo zobaczyć film "Dzieci Ireny Sendlerowej" w reżyserii Johna Kenta Harrisona...

Reklama

Trans na bulwarach - "Kwiat paproci" zaczarował, a Trans/Misje jadą do Koszyc

Robimy dzisiaj imprezkę. Kawior, ostrygi, litry najdroższego szampana i bawimy się do białego rana! – woła Jacuś, rozpaczliwie próbując...

Kryśka, ja o sobie piszę, by przysłonić gigantyczne ego i ludzie chcieli czytać!

Sam ze sobą dialog o Polsce prowadzi od zawsze. Na stepach Mongolii, bezdrożach Rumunii, nawet wędrując z Wołowca, gdzie mieszka...

Głośne czytanie "Przedwiośnia" w sobotę przy fontannie multimedialnej

Fragmenty "Przedwiośnia" Stefana Żeromskiego będzie można usłyszeć przy fontannie multimedialnej. W sobotę, 8 września w dzień Narodowego Czytania...

Na terenie dawnego getta powstaje mural poświęcony Irenie Sendlerowej

Na ścianie kamienicy przy ul. Kopernika 18A, w miejscu, które podczas okupacji niemieckiej było częścią rzeszowskiego getta, powstaje mural poświęcony...

Andrzej Stasiuk o Niepodległości w Muzeum Okręgowym w Rzeszowie

Znakomity pisarz i publicysta, Andrzej Stasiuk będzie gościem Pretekstów Kulturalnych w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa, które już w sobotę, 8 września w Muzeum...

zobacz więcej

POLECANE

VIP Biznes&Styl Nr 59

VIP Biznes&Styl Nr 59
w numerze m.in.:

• Sprężyny gazowe z FA Krosno • Ratowanie cerkwi w Baligrodzie • Lasowiak, co leczy serca i rozwija nowe technologie • Japońskie roboty i ręczna robota w Hucie Szkła w Jaśle • 100 lat niepodległej Polski
http://www.swiatpogody.pl
Reklama

NASI PARTNERZY

zamknij

Szanowny Czytelniku !

Zanim klikniesz „Zgadzam się” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Zgadzam się” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres.

Zgoda

Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Zaufanych Partnerów Grupy SAGIER Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno.
Jeśli nie chcesz wyrazić zgody, kliknij „Nie teraz”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Możesz edytować zakres zgody, w tym wycofać ją całkowicie, przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych w celach marketingowych Zaufanych Partnerów. Zaufani Partnerzy to firmy z obszaru e-commerce i reklamodawcy oraz działające w ich imieniu domy mediowe i podobne organizacje, z którymi Grupa SAGIER współpracuje.
Podmioty z Grupy SAGIER w ramach udostępnianych przez siebie usług internetowych przetwarzają Twoje dane we własnych celach marketingowych w oparciu o prawnie uzasadniony, wspólny interes podmiotów Grupy SAGIER. Przetwarzanie takie nie wymaga dodatkowej zgody z Twojej strony, ale możesz mu się w każdej chwili sprzeciwić. O ile nie zdecydujesz inaczej, dokonując stosownych zmian ustawień w Twojej przeglądarce, podmioty z Grupy SAGIER będą również instalować na Twoich urządzeniach pliki cookies i podobne oraz odczytywać informacje z takich plików. Bliższe informacje o cookies znajdziesz w akapicie „Cookies” pod koniec tej informacji.

Administrator danych osobowych

Administratorami Twoich danych są podmioty z Grupy SAGIER czyli podmioty z grupy kapitałowej SAGIER, w której skład wchodzą Sagier Sp. z o.o. ul. Cegielniana 18c/3, 35-310 Rzeszów oraz Podmioty Zależne. Ponadto, w świetle obowiązującego prawa, administratorami Twoich danych w ramach poszczególnych Usług mogą być również Zaufani Partnerzy, w tym klienci.
PODMIOTY ZALEŻNE:
http://www.biznesistyl.pl/
http://poradnikbudowlany.eu/
http://modnieizdrowo.pl/
http://www.sagier.pl/
Jeżeli wyrazisz zgodę, o którą wyżej prosimy, administratorami Twoich danych osobowych będą także nasi Zaufani Partnerzy. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie na stronie naszej polityki prywatności i tam też zmodyfikować lub cofnąć swoje zgody.

Podstawa i cel przetwarzania

Twoje dane przetwarzamy w następujących celach:
• 1. Jeśli zawieramy z Tobą umowę o realizację danej usługi (np. usługi zapewniającej Ci możliwość zapoznania się z jednym z naszych serwisów w oparciu o treść regulaminu tego serwisu), to możemy przetwarzać Twoje dane w zakresie niezbędnym do realizacji tej umowy.
• 2. Zapewnianie bezpieczeństwa usługi (np. sprawdzenie, czy do Twojego konta nie loguje się nieuprawniona osoba), dokonanie pomiarów statystycznych, ulepszanie naszych usług i dopasowanie ich do potrzeb i wygody użytkowników (np. personalizowanie treści w usługach), jak również prowadzenie marketingu i promocji własnych usług (np. jeśli interesujesz się motoryzacją i oglądasz artykuły w biznesistyl.pl lub na innych stronach internetowych, to możemy Ci wyświetlić reklamę dotyczącą artykułu w serwisie biznesistyl.pl/automoto. Takie przetwarzanie danych to realizacja naszych prawnie uzasadnionych interesów.
• 3. Za Twoją zgodą usługi marketingowe dostarczą Ci nasi Zaufani Partnerzy oraz my dla podmiotów trzecich. Aby móc pokazać interesujące Cię reklamy (np. produktu, którego możesz potrzebować) reklamodawcy i ich przedstawiciele chcieliby mieć możliwość przetwarzania Twoich danych związanych z odwiedzanymi przez Ciebie stronami internetowymi. Udzielenie takiej zgody jest dobrowolne, nie musisz jej udzielać, nie pozbawi Cię to dostępu do naszych usług. Masz również możliwość ograniczenia zakresu lub zmiany zgody w dowolnym momencie.

Twoje dane przetwarzane będą do czasu istnienia podstawy do ich przetwarzania, czyli w przypadku udzielenia zgody do momentu jej cofnięcia, ograniczenia lub innych działań z Twojej strony ograniczających tę zgodę, w przypadku niezbędności danych do wykonania umowy, przez czas jej wykonywania i ewentualnie okres przedawnienia roszczeń z niej (zwykle nie więcej niż 3 lata, a maksymalnie 10 lat), a w przypadku, gdy podstawą przetwarzania danych jest uzasadniony interes administratora, do czasu zgłoszenia przez Ciebie skutecznego sprzeciwu.

Przekazywanie danych

Administratorzy danych mogą powierzać Twoje dane podwykonawcom IT, księgowym, agencjom marketingowym etc. Zrobią to jedynie na podstawie umowy o powierzenie przetwarzania danych zobowiązującej taki podmiot do odpowiedniego zabezpieczenia danych i niekorzystania z nich do własnych celów.

Cookies

Na naszych stronach używamy znaczników internetowych takich jak pliki np. cookie lub local storage do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu personalizowania treści i reklam oraz analizowania ruchu na stronach, aplikacjach i w Internecie. W ten sposób technologię tę wykorzystują również podmioty z Grupy SAGIER oraz nasi Zaufani Partnerzy, którzy także chcą dopasowywać reklamy do Twoich preferencji. Cookies to dane informatyczne zapisywane w plikach i przechowywane na Twoim urządzeniu końcowym (tj. twój komputer, tablet, smartphone itp.), które przeglądarka wysyła do serwera przy każdorazowym wejściu na stronę z tego urządzenia, podczas gdy odwiedzasz strony w Internecie. Szczegółową informację na temat plików cookie i ich funkcjonowania znajdziesz pod tym linkiem. Pod tym linkiem znajdziesz także informację o tym jak zmienić ustawienia przeglądarki, aby ograniczyć lub wyłączyć funkcjonowanie plików cookies itp. oraz jak usunąć takie pliki z Twojego urządzenia.

Twoje uprawnienia

Przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych i ich przetwarzania przez nas, inne podmioty z Grupy SAGIER i Zaufanych Partnerów:
1. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych możesz ją w każdej chwili wycofać (cofnięcie zgody oczywiście nie uchyli zgodności z prawem przetwarzania już dokonanego na jej podstawie);
2. Masz również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego, którym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Pod tym adresem znajdziesz dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych i Twoich uprawnień.