Reklama

Światowe losy podkarpackich Żydów na rzeszowskim Rynku

A A A
Opracowanie Angelika Fila

Dodano: 16-08-2018

Fot. Angelika Fila

Fot. Angelika Fila

Od środy do niedzieli trwają w Rzeszowie projekcje filmów Freda Zinnemanna, słynnego reżysera, zdobywcy Oscara, który urodził się i przez kilka lat mieszkał w Rzeszowie. W ramach 111. urodzin artysty w stolicy Podkarpacia odbywają się: przegląd najważniejszych filmów Zinnemanna, koncert, spotkanie z jego rodziną, a na rzeszowskim rynku stanęła wystawa prezentująca szesnastu wybitnych Żydów związanych z Podkarpaciem. Obejrzeć ją można do końca sierpnia.

Wystawę „Na Twojej ziemi przyszło mi śpiewać pieśń Twojego kraju” przygotowali: Kamil Kopera, Jakub Pawłowski i  Anna Stróż z Muzeum Polaków Ratujących Żydów w Markowej. Plansze na rzeszowskim rynku przedstawiają historie 16 wybitnych Żydów, których losy związane są z Podkarpaciem.

Rodzina Zinnemannów mieszkała na pierwszym piętrze w kamienicy przy Rynku 5 (dziś jest to kamienica Rynek 3). Ojciec reżysera, Oskar był lekarzem. W Rzeszowie prowadził praktykę lekarską. Dziadek Freda, ze strony matki, był w Rzeszowie buchalterem, natomiast dziadek ze strony ojca prowadził wytwórnię mydeł. Matka reżysera, Anna, zajmowała się domem. Podczas I wojny światowej rodzina opuściła Rzeszów i przeniosła się do Wiednia.

Juliusz Kühl urodził się w chasydzkiej rodzinie w Sanoku. W późniejszych latach swojego życia trafił do Szwajcarii, gdzie działał jako dyplomata w Polskiej Ambasadzie w Bernie na rzecz przedstawicieli społeczności żydowskiej w ramach tzw. grupy berneńskiej kierowanej m.in. przez Aleksandra Ładosia i Konstantego Rokickiego. Angażował się w ratowanie skazanych na zagładę w krajach okupowanych przez nazistowskie Niemcy. Działał w sprawnie działającej sieci, którą tworzyło kilku obywateli II RP – Żydów i Polaków. Kupowali druki paszportowe i wpisywali w nich nazwiska osób zamkniętych w gettach. Żydzi, którzy byli umieszczanie przez Niemców w obozach internowania zyskiwali szansę przeżycia i jako obywatele neutralnych państw unikali wywozu do obozów.

Jakob Jan Laub to kolejna postać, która pochodzi z Podkarpacia. Urodził się w Rzeszowie i ukończył gimnazjum przy ul. Pańskiej (dzisiejsza 3 Maja). Uczył się na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie w Wiedniu i Getyndze. Był asystentem samego Alberta Einstaina w Bernie. Razem opublikowali kilka prac z zakresu elektrodynamiki.

Na rzeszowskim rynku przeczytamy także historię Izydora Izaaka Rabiego, który urodził się w Rymanowie k. Krosna. Był autorem prawie 50 prac badawczych dotyczących fizyki, które publikowano w „The Psyhical Review”. Był doktorem honoris causa wielu uczelni, a także wyróżnionym w USA i Francji za działania na rzecz obronności. Za swoje prace otrzymał w 1944 r. Nagrodę Nobla. Jego badania przyczyniły się do wynalezienia bomby atomowej.

Abraham Arden Brill pochodził z Kańczugi k. Przeworska. Przeszczepił na tereny Ameryki freudowską metodę analizy. Jako pierwszy zaczął tłumaczyć i analizować teksty Freuda. Pomimo krytyki, jego prace i definicje trafiają na stałe do specjalistycznych podręczników. Jego dom stał się miejscem spotkań psychoanalityków z całej Europy.

Jedyną kobietą, której historię poznamy dzięki wystawie, jest Helena Deutsch urodzona w Przemyślu. Helena studiowała medycynę w Wiedniu i Monachium, gdzie poznała samego Zygmunta Freuda. Po urodzeniu syna przeżyła załamanie i udała się na terapię do Freuda. Po przybyciu do USA kontynuowała jego naukowe dokonania. Wspólnie z jego uczniem – Abrahamem Brillem prowadzą badania.

Reklama

Alojzy Alex Ehrlich pochodził z Bieszczad, z Komańczy. Już od najmłodszych lat był gwiazdą w tenisie stołowym. Zajął 3. miejsce w drużynowych mistrzostwach Polski, a rok później 1. miejsce na podium. Został też indywidualnym Mistrzem Polski. Potrafił porozumiewać się w 8 językach.

Eliasz Kanarek urodził się w Skowierzynie niedaleko Stalowej Woli. Był słynnym malarzem, który realizował się w Bractwie św. Łukasza, uczestnicząc z grupą w Biennale w Wenecji. Malował portrety na ekranie filmu „Wielka nagroda”. Późniejszym klientem Kanarka był George C. Marshall. Występował też jako aktor w filmie „Szczęśliwy Wisielec”.

Na planszach znajduje się też nazwisko Nachuma Sternheima, który urodził się w Rzeszowie w 1879 roku. Wychowany w tradycji chasydzkiej był znanym żydowskim muzykiem, śpiewakiem, kompozytorem i poetą.  W swojej twórczości nawiązywał do tradycji ludowej Galicji. Pisał piosenki w języku jidisz i polskim. W 1908 roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. W 1912 roku wrócił do Rzeszowa, gdzie w 1942 roku zginął w getcie. I co najbardziej zdumiewające, w Polsce, w Rzeszowie pozostaje prawie nieznany, a w Izraelu i Stanach Zjednoczonych do dziś jest popularny.

Dowiemy się także o Samie Spiegelu, który urodził się w Jarosławiu. Zasłynął jako producent filmowy odnoszący ogromne sukcesy. Znany z filmów takich jak: „Noc generałów”, „Most na rzecz Kwai” czy „Lawrence z Arabii”. Zasiadał w jury na festiwalu filmowym w Cannes,

W Rzeszowie urodził się także Roman Harte. Podejmował współpracę z Andrzejem Wajdą, Jerzym Skolimowskim czy Romanem Polańskim. Spotkali się na planie filmu „Niewinni Czarodzieje”. W USA wyprodukował debiut kinowy mistrza Davida Lyncha "Głowa do wycierania", tego samego reżysera, którego szeroka publiczność poznała jako twórcę popularnego serialu „Miasteczko Twin Peaks”. Stał się specjalistą do spraw produkcji filmowych w Europie Wschodniej.

Należy też wspomnieć o Elim Wallachu, synu emigrantów z Przemyśla. To aktor teatralny i filmowy, który swoją karierę kontynuował w USA.  W 1951 r. za twórczość teatralną na Broadwayu Eli Wallach wyróżniony został nagrodą Tony Award, zaś w 2010 roku uhonorowany został Oscarem za całokształt twórczości. Zmarł w 2015 r.

Arthur Miller był synem emigranta pochodzącego z Radomyśla Wielkiego k. Mielca. Miller zaistniał jako dramatopisarz, a jego pierwsza sztuka otrzymała główną nagrodę w programie stypendialnym. Jest autorem scenariusz do filmu „Skłóceni z życiem”, w którym zagrała sama Marylin Monroe wraz z Clarkiem Gable.

W podrzeszowskim, dawniej Staromieściu urodził się Leon Wiesenfeld. Był dziennikarzem, który współpracował z londyńskim dziennikiem. Tam opublikował swoją pierwszą powieść o Rzeszowie. Tworzył przez 20 lat „Di Jidisze Fołkscajtung” gazetę dla rzeszowskich Żydów. Współpracował z największymi w okresie jego twórczości wydawnictwami światowymi.

Wystawa przedstawia też historię Kalmana Segala, który urodził się w Sanoku. Był poetą i pisarzem, który tworzył po polsku, w języku jidysz i hebrajskim. Większość jego dzieł to autobiografie dotyczące relacji polsko-żydowsko-ukraińskich. Otrzymał literacką nagrodę Miasta Katowice oraz Złoty Krzyż Zasługi i Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.

Przypomniano też postać  Berisha Weinsteina, pisarza. W swojej książce pochyla się nad prowincjonalnymi społecznościami. W 1947 r., w tęsknocie za Rzeszowem pisał o nim w książce „Rajsza”, przetłumaczonej na język hebrajski w 1951 r. Weinstein publikował w języku jidysz aż do śmierci.

KOMENTARZE

Żydzi w Przemyślu, czyli świat przeszły niezapomniany

Najstarsza wzmianka o polskich Żydach...

Żydowscy sąsiedzi w Muzeum Regionalnym w Stalowej Woli

W piątek, 24 stycznia w Muzeum Regionalnym...

Rabin Pinchas Pomp z Izraela: Moje serce jest w Dynowie

Po dynowskich Żydach pozostała tylko nazwa...

Żydzi w powiecie gorlickim. Nowa publikacja rzeszowskiego IPN

12 stycznia br. o godz. 14 w sali im. Franciszka Janika w Centrum Kształcenia Praktycznego i Ustawicznego w Gorlicach przy ul. 11 Listopada 43 odbędzie się spotkanie autorskie...

Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holocaustu na Podkarpaciu

VIII Obchody Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu na Podkarpaciu odbędą się 25 stycznia w Krośnie, 26 stycznia w Markowej, Jarosławiu, Przeworsku...

zobacz więcej
Reklama

Od karabeli do katany. Płatnerz z Łańcuta

Antoni Adamski: W jaki sposób w XX wieku został Pan płatnerzem...

Beskid Niski. W dzikim ogródku z aniołami i widokiem na Cergową

Towarzystwo na wzgórzu między Iwlą a Teodorówką nieźle się dobrało. Hodowca kóz i psychiatra z Lublina, pani Leokadia z Kołobrzegu i producent kamiennych pieców...

Nie żyje Rafał Potocki, dziennikarz Polskiego Radia Rzeszów

W czwartek wieczorem zmarł Rafał Potocki, reportażysta, reporter, wielokrotny szef letniej audycji Radio Biwak, znakomity dziennikarz i publicysta. We wrześniu skończyłby...

Dlaczego Fred Zinnemann nigdy nie wspominał o rodzinnym Rzeszowie?

Dlaczego Fred Zinnemann, kilkukrotny zdobywca Oscara, reżyser m.in. westernu "W samo południe", nigdy nie wspominał, że urodził się i wychował w Rzeszowie? - Dziadek...

Reklama

Nie uważam, że wszystko w tym kraju musi być partyjne

Z dr. Pawłem Kucą, politologiem z Uniwersytetu Rzeszowskiego, rozmawia Aneta Gieroń

Mężczyzna od kuchni. Dlaczego Wujek Mati?!

Mateusz Wójcik (Wujek Mati) współwłaściciel rodzinnej firmy jubilerskiej SILVEXCRAFT oraz twórca marki Giorre, której tradycje sięgają połowy lat 80-tych. Wokalista i lider rzeszowskiego zespołu 0% Normy...

"Mężczyzna od kuchni." Życie to najlepsze, co mnie w życiu spotkało!

Z dr. Maciejem Ulitą, rzecznikiem prasowym Uniwersytetu Rzeszowskiego, rozmawia Idalia Stochla

Dyrektor biblioteki uniwersyteckiej w zawodach Ironman na Hawajach

Dr Bożena Jaskowska, dyrektor Biblioteki Uniwersytetu Rzeszowskiego, spełniła swoje sportowe marzenie i uzyskała kwalifikację na Mistrzostwa Świata Ironman na Hawajach...

100 lat niepodległej Polski. BIZNESiSTYL.pl "Na Żywo"

100 lat temu Polska odzyskała niepodległość. Entuzjazm był niebywały. Udało się scalić społeczeństwo. Zorganizowano państwo. Uruchomiono gospodarkę, dźwignięto przemysł i… wybuchła...

zobacz więcej

POLECANE

VIP Biznes&Styl Nr 59

VIP Biznes&Styl Nr 59
w numerze m.in.:

• Sprężyny gazowe z FA Krosno • Ratowanie cerkwi w Baligrodzie • Lasowiak, co leczy serca i rozwija nowe technologie • Japońskie roboty i ręczna robota w Hucie Szkła w Jaśle • 100 lat niepodległej Polski
http://www.swiatpogody.pl
Reklama

NASI PARTNERZY

zamknij

Szanowny Czytelniku !

Zanim klikniesz „Zgadzam się” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Zgadzam się” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres.

Zgoda

Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Zaufanych Partnerów Grupy SAGIER Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno.
Jeśli nie chcesz wyrazić zgody, kliknij „Nie teraz”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Możesz edytować zakres zgody, w tym wycofać ją całkowicie, przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych w celach marketingowych Zaufanych Partnerów. Zaufani Partnerzy to firmy z obszaru e-commerce i reklamodawcy oraz działające w ich imieniu domy mediowe i podobne organizacje, z którymi Grupa SAGIER współpracuje.
Podmioty z Grupy SAGIER w ramach udostępnianych przez siebie usług internetowych przetwarzają Twoje dane we własnych celach marketingowych w oparciu o prawnie uzasadniony, wspólny interes podmiotów Grupy SAGIER. Przetwarzanie takie nie wymaga dodatkowej zgody z Twojej strony, ale możesz mu się w każdej chwili sprzeciwić. O ile nie zdecydujesz inaczej, dokonując stosownych zmian ustawień w Twojej przeglądarce, podmioty z Grupy SAGIER będą również instalować na Twoich urządzeniach pliki cookies i podobne oraz odczytywać informacje z takich plików. Bliższe informacje o cookies znajdziesz w akapicie „Cookies” pod koniec tej informacji.

Administrator danych osobowych

Administratorami Twoich danych są podmioty z Grupy SAGIER czyli podmioty z grupy kapitałowej SAGIER, w której skład wchodzą Sagier Sp. z o.o. ul. Cegielniana 18c/3, 35-310 Rzeszów oraz Podmioty Zależne. Ponadto, w świetle obowiązującego prawa, administratorami Twoich danych w ramach poszczególnych Usług mogą być również Zaufani Partnerzy, w tym klienci.
PODMIOTY ZALEŻNE:
http://www.biznesistyl.pl/
http://poradnikbudowlany.eu/
http://modnieizdrowo.pl/
http://www.sagier.pl/
Jeżeli wyrazisz zgodę, o którą wyżej prosimy, administratorami Twoich danych osobowych będą także nasi Zaufani Partnerzy. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie na stronie naszej polityki prywatności i tam też zmodyfikować lub cofnąć swoje zgody.

Podstawa i cel przetwarzania

Twoje dane przetwarzamy w następujących celach:
• 1. Jeśli zawieramy z Tobą umowę o realizację danej usługi (np. usługi zapewniającej Ci możliwość zapoznania się z jednym z naszych serwisów w oparciu o treść regulaminu tego serwisu), to możemy przetwarzać Twoje dane w zakresie niezbędnym do realizacji tej umowy.
• 2. Zapewnianie bezpieczeństwa usługi (np. sprawdzenie, czy do Twojego konta nie loguje się nieuprawniona osoba), dokonanie pomiarów statystycznych, ulepszanie naszych usług i dopasowanie ich do potrzeb i wygody użytkowników (np. personalizowanie treści w usługach), jak również prowadzenie marketingu i promocji własnych usług (np. jeśli interesujesz się motoryzacją i oglądasz artykuły w biznesistyl.pl lub na innych stronach internetowych, to możemy Ci wyświetlić reklamę dotyczącą artykułu w serwisie biznesistyl.pl/automoto. Takie przetwarzanie danych to realizacja naszych prawnie uzasadnionych interesów.
• 3. Za Twoją zgodą usługi marketingowe dostarczą Ci nasi Zaufani Partnerzy oraz my dla podmiotów trzecich. Aby móc pokazać interesujące Cię reklamy (np. produktu, którego możesz potrzebować) reklamodawcy i ich przedstawiciele chcieliby mieć możliwość przetwarzania Twoich danych związanych z odwiedzanymi przez Ciebie stronami internetowymi. Udzielenie takiej zgody jest dobrowolne, nie musisz jej udzielać, nie pozbawi Cię to dostępu do naszych usług. Masz również możliwość ograniczenia zakresu lub zmiany zgody w dowolnym momencie.

Twoje dane przetwarzane będą do czasu istnienia podstawy do ich przetwarzania, czyli w przypadku udzielenia zgody do momentu jej cofnięcia, ograniczenia lub innych działań z Twojej strony ograniczających tę zgodę, w przypadku niezbędności danych do wykonania umowy, przez czas jej wykonywania i ewentualnie okres przedawnienia roszczeń z niej (zwykle nie więcej niż 3 lata, a maksymalnie 10 lat), a w przypadku, gdy podstawą przetwarzania danych jest uzasadniony interes administratora, do czasu zgłoszenia przez Ciebie skutecznego sprzeciwu.

Przekazywanie danych

Administratorzy danych mogą powierzać Twoje dane podwykonawcom IT, księgowym, agencjom marketingowym etc. Zrobią to jedynie na podstawie umowy o powierzenie przetwarzania danych zobowiązującej taki podmiot do odpowiedniego zabezpieczenia danych i niekorzystania z nich do własnych celów.

Cookies

Na naszych stronach używamy znaczników internetowych takich jak pliki np. cookie lub local storage do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu personalizowania treści i reklam oraz analizowania ruchu na stronach, aplikacjach i w Internecie. W ten sposób technologię tę wykorzystują również podmioty z Grupy SAGIER oraz nasi Zaufani Partnerzy, którzy także chcą dopasowywać reklamy do Twoich preferencji. Cookies to dane informatyczne zapisywane w plikach i przechowywane na Twoim urządzeniu końcowym (tj. twój komputer, tablet, smartphone itp.), które przeglądarka wysyła do serwera przy każdorazowym wejściu na stronę z tego urządzenia, podczas gdy odwiedzasz strony w Internecie. Szczegółową informację na temat plików cookie i ich funkcjonowania znajdziesz pod tym linkiem. Pod tym linkiem znajdziesz także informację o tym jak zmienić ustawienia przeglądarki, aby ograniczyć lub wyłączyć funkcjonowanie plików cookies itp. oraz jak usunąć takie pliki z Twojego urządzenia.

Twoje uprawnienia

Przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych i ich przetwarzania przez nas, inne podmioty z Grupy SAGIER i Zaufanych Partnerów:
1. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych możesz ją w każdej chwili wycofać (cofnięcie zgody oczywiście nie uchyli zgodności z prawem przetwarzania już dokonanego na jej podstawie);
2. Masz również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego, którym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Pod tym adresem znajdziesz dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych i Twoich uprawnień.