Reklama
REKLAMA
Automatycznie wyświetlimy artykuł za 10 sekund
Przejdź do artykułu
Reklama
Reklama

Byk, Maczuga i inni - rzecz o międzywojennych bandytach Podkarpacia

A A A
Alina Bosak

Dodano: 18-03-2021

Fot. Facebook/Szymon Jakubowski

Fot. Facebook/Szymon Jakubowski

Bandyci Byk i Maczuga skutecznie uciekali z więzienia na Zamku w Rzeszowie, by mordować i grabić. Banda Mitkowskiego stoczyła pod Cergową bitwę z 60 policjantami, a jeden z najgroźniejszych polskich przestępców międzywojennych - Nikifor Maruszeczko - pochodził spod Jarosławia. O sławnych przestępcach, którzy w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku grasowali na ziemiach dzisiejszego Podkarpacia opowiada w książce „Byk, Maczuga i inni…” Szymon Jakubowski. Reporterska historia trafiła już do księgarń. W piątek, 26 marca, można zdobyć autograf.
 
- Znałem sporo kryminalnych historii sprzed wieku, ale dopiero praca nad książką uświadomił mi jak ogromna była skala przestępczości w okresie międzywojennym. Bandytyzm wywołany został I wojną światową – nastąpiła demoralizacja, obycie z przemocą i śmiercią, a dostęp do broni stał się łatwiejszy. W schyłkowym okresie monarchii austro-węgierskiej pojawiła się fala dezercji z wojska cesarskiego, a kryjówką uciekinierów stały się m.in. rozległe lasy ordynacji Potockich z Łańcuta. Wśród tysięcy hektarów lasów wałęsały się setki dezerterów, którzy grabili innych, aby przeżyć – zdobyć jedzenie i ubranie – opisuje Szymon Jakubowski, dziennikarz, regionalista, publicysta historyczny, twórca portalu podkarpackahistoria.pl, zaś od 2014 roku wydawca popularnego dwumiesięcznika „Podkarpacka Historia”. 
Reklama
 
Z czasem te pierwsze grupki bandziorów wyłapywano, niektórym z ich szeregów udawało się zacząć uczciwe życie, a jeszcze inni tworzyli przestępcze bandy, które dorobiły się własnych legend. – Taką obrosła m.in. spółka: Franciszek Kosior o pseudonimie „Panicz” oraz Marcin Panek. Także banda Mitkowskiego, czy Adam Płaza zwany Janosikiem ziemi łańcuckiej. Ten ostatni wcześniej pracował jako komendant posterunku żandarmerii w Leżajsku. Został zwolniony i poszedł dalej drogą przestępcy – mówi Szymon Jakubowski. 
 
Od schyłku wojny napaści, rabunki i morderstwa były na porządku dziennym. Z tymi przestępcami nie dawały sobie rady ani raczkujące siły policyjne, przede wszystkim tworząca się wtedy żandarmeria, ani wojsko. Były przypadki, że aresztowanych dezerterów odbijały grupy ich kolegów, dochodziło do oblężeń posterunków. Skalę przemocy pokazują ówczesne statystyki. W latach 1918-1934 w samym powiecie tarnobrzeskim zanotowano 107 zabójstw. Tyle w ciągu zaledwie 15 lat. Tymczasem w ostatnim okresie Autonomii Galicyjskiej, czyli od 1867 do 1917 roku, a więc przez 50 lat, w tym samym powiecie zanotowano jedno zabójstwo. 
 
- Ginęło także wielu policjantów – dodaje autor książki. – Na obecnym Podkarpaciu tylko w latach 1918-1925 zginęło ich osiemnastu. 

Spośród wielu grasujących w międzywojniu bandytów na karty książki trafiły historie najbarwniejszych postaci. W pierwszym, bardziej ogólnym rozdziale, pada wiele nazwisk i miejsc, w których budziły postrach, ale bywało, że i zarazem podziw. W kolejnych rozdziałach szczególnie sławnym bandytom autor przygląda się bliżej. – Do sław należał wspomniany już Adam Płaza, zwany Janosikiem spod Łańcuta, a i spod Leżajska, bo tam też działał. To przykład bandyty, którego społeczeństwo nie potępiało, ale podziwiało i nawet udzielało wsparcia. Miało z niego bowiem korzyści. Adam Płaza słynął z tego, że na targu w Leżajsku „sypał kasą” wśród biedoty, dziewczynom rozdawał suknie i błyskotki. Był uwielbiany i chroniony przez społeczność. Schwytano go wielokrotnie, ale za każdym razem uciekał. Po ostatniej ucieczce z posterunku policji w Leżajsku, w 1920 roku, ślad po nim zaginął. Plotkowano, że na front poszedł i zginął, albo że wyjechał do Ameryki – relacjonuje redaktor „Podkarpackiej Historii”.
Reklama
 
Ciekawa jest także historia braci Maczugów, pochodzących z wielodzietnej rodziny. Michał – który po matce nosił nazwisko Mularski – był członkiem słynnej w połowie lat 20. bandy Karola Mitkowskiego, grasującej na dzisiejszym Podkarpaciu. Należał do niej jeszcze jeden z Maczugów. Trzej z tej bandy – Mitkowski, Mucha i Mularski – zasłynęli próbą przedostania się do Czechosłowacji w 1925 roku, która zakończyła się wręcz bitwą z policją, w Nowej Wsi, u stóp góry Cergowej. Bandytów osaczyło około 60 policjantów, strzelanina trwała cały dzień. Zginął Mitkowski, Mucha, a złapany Mularski został skazany na karę śmierci i rozstrzelany. – Do 1926 roku kary śmierci zasądzone w sądach doraźnych wykonywano właśnie przez rozstrzelanie – wyjaśnia Szymon Jakubowski. 
 
W chwili kiedy Mularski umierał od kuli, jego młodszy brat Władysław Maczuga miał 13 lat. W latach 30. miał przebić bandycką sławą swojego brata i jego też nazwisko znalazło się w tytule książki o bandytach. – Władysław Maczuga w 1933 roku trafił za kraty za udział w morderstwie ks. Chmurowicza, proboszcza w podrzeszowskiej Przybyszówce. W więzieniu spotkał Antoniego Byka, którego podejrzewano o trzy morderstwa w Trzcianie. Uciekli razem i zaczęli grasować w okolicy. Przez rok wyczynami tej grupy żyła cała Polska, a pościgi opisywał popularny w Polsce tygodnik „Tajny Detektyw” - przypomina Szymon Jakubowski. 

Policyjny fach był w międzywojniu wyjątkowo niewdzięczny. Głodowe pensje, brak społecznego szacunku i ciągłe ryzykowanie życia. – Kiedy w 1922 roku w potyczce z bandytami zginęło dwóch w policjantów, koledzy robili zrzutkę, aby pomóc choć trochę ich pozbawionym środków do życia rodzinom. Inny policjant w starciu z bandą Maczugi i Byka w Grzegorzówce został ranny i amputowano mu nogę, po czym popełnił samobójstwo – przypomina autor.  
Reklama
 
Bandom udawało się unikać sprawiedliwości przez kilka lat. Szajka „Panicza” i Panka działała około pięciu lat. – Działaliby dłużej, gdyby w Łańcucie na Podzwierzyńcu nie napadli na emerytowanego wachmistrza żandarmerii austriackiej, który bronił się skutecznie – ranił „Panicza” w nogę i ten widząc, że nie zdoła uciec, popełniła samobójstwo. Koledzy zbiegli, ale nie wyciągnęli z kieszeni kompana dokumentów. Te zaś z kolei doprowadziły do nich policję. Wtedy się okazało, że banda przyjeżdżała na występy gościnne, a na co dzień wiodła spokojne życie w powiecie piotrkowskim – zdradza autor książki o bandytach. 
 
Przestępcze historie w książce Szymona Jakubowskiego dotyczą głównie dzisiejszego województwa podkarpackiego, ale w podtytule pojawia się również nazwa Małopolska – ponieważ w międzywojniu te tereny określano mianem Małopolski Środkowej albo Galicji.  – Ciekawe, że najbarwniejsi przestępcy grasowali w pasie dzisiejszej autostrady A4 – od Sędziszowa przez Rzeszów, po Łańcut, Przeworsk, Jarosław, Przemyśl – uśmiecha się autor książki. - Ale mam i opowieść o przestępcy, który zrobił karierę w całej Polsce, a nawet w Czechosłowacji i w Berlinie - Nikifor Maruszeczko, jeden z najgroźniejszych polskich przestępców międzywojennych, pochodził spod Jarosławia.
 
Książka „Byk, Maczuga i inni...” oparta została na kwerendzie starej prasy oraz akt policyjnych i sądowych. – Pomagało mi kilka osób, także policjantów, zajmujących się historią policji. Ale głównym źródłem są relacje dawnej prasy, w mniejszym stopniu akta sądowe. Kwerenda starej prasy nastręczała sporo trudności, ponieważ pojawiało się tam wiele pomyłek, które musiałem wyłapywać i weryfikować w różnych źródłach nazwiska, nazwy miejscowości itp. – mówi autor. 
Reklama
 
Książka liczy 180 stron i jest bogato ilustrowana. Ukazała się nakładem wydawnictwa TRADYCJA sp. z o.o. i można już kupić w wielu księgarniach na Podkarpaciu, w tym w sieci księgarni Nova. Także przez Internet, na stronie podkarpackahistoria.pl. W piątek, 26 marca, Szymon Jakubowski zaprasza na dyżur autorski w księgarni „Epoka” przy ul. 3 Maja w Rzeszowie. Chętnie wpisze do książki autograf i porozmawia z osobami zainteresowanymi historiami podkarpackich bandytów. 
 
Reklama
Reklama
Reklama
zobacz więcej

POLECANE

RZESZÓW WEATHER
Reklama

NASI PARTNERZY

zamknij

Szanowny Czytelniku !

Zanim klikniesz „Zgadzam się” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Zgadzam się” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres.

Zgoda

Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Zaufanych Partnerów Grupy SAGIER Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno.
Jeśli nie chcesz wyrazić zgody, kliknij „Nie teraz”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Możesz edytować zakres zgody, w tym wycofać ją całkowicie, przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych w celach marketingowych Zaufanych Partnerów. Zaufani Partnerzy to firmy z obszaru e-commerce i reklamodawcy oraz działające w ich imieniu domy mediowe i podobne organizacje, z którymi Grupa SAGIER współpracuje.
Podmioty z Grupy SAGIER w ramach udostępnianych przez siebie usług internetowych przetwarzają Twoje dane we własnych celach marketingowych w oparciu o prawnie uzasadniony, wspólny interes podmiotów Grupy SAGIER. Przetwarzanie takie nie wymaga dodatkowej zgody z Twojej strony, ale możesz mu się w każdej chwili sprzeciwić. O ile nie zdecydujesz inaczej, dokonując stosownych zmian ustawień w Twojej przeglądarce, podmioty z Grupy SAGIER będą również instalować na Twoich urządzeniach pliki cookies i podobne oraz odczytywać informacje z takich plików. Bliższe informacje o cookies znajdziesz w akapicie „Cookies” pod koniec tej informacji.

Administrator danych osobowych

Administratorami Twoich danych są podmioty z Grupy SAGIER czyli podmioty z grupy kapitałowej SAGIER, w której skład wchodzą Sagier Sp. z o.o. ul. Mieszka I 48/50, 35-303 Rzeszów oraz Podmioty Zależne. Ponadto, w świetle obowiązującego prawa, administratorami Twoich danych w ramach poszczególnych Usług mogą być również Zaufani Partnerzy, w tym klienci.
PODMIOTY ZALEŻNE:
http://www.biznesistyl.pl/
http://poradnikbudowlany.eu/
http://modnieizdrowo.pl/
http://www.sagier.pl/
Jeżeli wyrazisz zgodę, o którą wyżej prosimy, administratorami Twoich danych osobowych będą także nasi Zaufani Partnerzy. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie na stronie naszej polityki prywatności i tam też zmodyfikować lub cofnąć swoje zgody.

Podstawa i cel przetwarzania

Twoje dane przetwarzamy w następujących celach:
• 1. Jeśli zawieramy z Tobą umowę o realizację danej usługi (np. usługi zapewniającej Ci możliwość zapoznania się z jednym z naszych serwisów w oparciu o treść regulaminu tego serwisu), to możemy przetwarzać Twoje dane w zakresie niezbędnym do realizacji tej umowy.
• 2. Zapewnianie bezpieczeństwa usługi (np. sprawdzenie, czy do Twojego konta nie loguje się nieuprawniona osoba), dokonanie pomiarów statystycznych, ulepszanie naszych usług i dopasowanie ich do potrzeb i wygody użytkowników (np. personalizowanie treści w usługach), jak również prowadzenie marketingu i promocji własnych usług (np. jeśli interesujesz się motoryzacją i oglądasz artykuły w biznesistyl.pl lub na innych stronach internetowych, to możemy Ci wyświetlić reklamę dotyczącą artykułu w serwisie biznesistyl.pl/automoto. Takie przetwarzanie danych to realizacja naszych prawnie uzasadnionych interesów.
• 3. Za Twoją zgodą usługi marketingowe dostarczą Ci nasi Zaufani Partnerzy oraz my dla podmiotów trzecich. Aby móc pokazać interesujące Cię reklamy (np. produktu, którego możesz potrzebować) reklamodawcy i ich przedstawiciele chcieliby mieć możliwość przetwarzania Twoich danych związanych z odwiedzanymi przez Ciebie stronami internetowymi. Udzielenie takiej zgody jest dobrowolne, nie musisz jej udzielać, nie pozbawi Cię to dostępu do naszych usług. Masz również możliwość ograniczenia zakresu lub zmiany zgody w dowolnym momencie.

Twoje dane przetwarzane będą do czasu istnienia podstawy do ich przetwarzania, czyli w przypadku udzielenia zgody do momentu jej cofnięcia, ograniczenia lub innych działań z Twojej strony ograniczających tę zgodę, w przypadku niezbędności danych do wykonania umowy, przez czas jej wykonywania i ewentualnie okres przedawnienia roszczeń z niej (zwykle nie więcej niż 3 lata, a maksymalnie 10 lat), a w przypadku, gdy podstawą przetwarzania danych jest uzasadniony interes administratora, do czasu zgłoszenia przez Ciebie skutecznego sprzeciwu.

Przekazywanie danych

Administratorzy danych mogą powierzać Twoje dane podwykonawcom IT, księgowym, agencjom marketingowym etc. Zrobią to jedynie na podstawie umowy o powierzenie przetwarzania danych zobowiązującej taki podmiot do odpowiedniego zabezpieczenia danych i niekorzystania z nich do własnych celów.

Cookies

Na naszych stronach używamy znaczników internetowych takich jak pliki np. cookie lub local storage do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu personalizowania treści i reklam oraz analizowania ruchu na stronach, aplikacjach i w Internecie. W ten sposób technologię tę wykorzystują również podmioty z Grupy SAGIER oraz nasi Zaufani Partnerzy, którzy także chcą dopasowywać reklamy do Twoich preferencji. Cookies to dane informatyczne zapisywane w plikach i przechowywane na Twoim urządzeniu końcowym (tj. twój komputer, tablet, smartphone itp.), które przeglądarka wysyła do serwera przy każdorazowym wejściu na stronę z tego urządzenia, podczas gdy odwiedzasz strony w Internecie. Szczegółową informację na temat plików cookie i ich funkcjonowania znajdziesz pod tym linkiem. Pod tym linkiem znajdziesz także informację o tym jak zmienić ustawienia przeglądarki, aby ograniczyć lub wyłączyć funkcjonowanie plików cookies itp. oraz jak usunąć takie pliki z Twojego urządzenia.

Twoje uprawnienia

Przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych i ich przetwarzania przez nas, inne podmioty z Grupy SAGIER i Zaufanych Partnerów:
1. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych możesz ją w każdej chwili wycofać (cofnięcie zgody oczywiście nie uchyli zgodności z prawem przetwarzania już dokonanego na jej podstawie);
2. Masz również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego, którym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Pod tym adresem znajdziesz dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych i Twoich uprawnień.