Reklama

Wskrzeszona pamięć o przedwojennym sztetlu. Żydzi rymanowscy

A A A
Antoni Adamski

Dodano: 13-06-2018

Andrzej Potocki na tle synagoga w Rymanowie, z którą był związany Izaak Izydor Rabi, laureat nagrody Nobla z fizyki w 1944 r. Fot. T. Poźniak

Andrzej Potocki na tle synagoga w Rymanowie, z którą był związany Izaak Izydor Rabi, laureat nagrody Nobla z fizyki w 1944 r. Fot. T. Poźniak

Najnowsza książka Andrzeja Potockiego przywraca pamięć o przedwojennym sztetlu – żydowskim miasteczku, słynnym na całą Rzeczypospolitą z siedziby dynastii rabinów Friedmanów. Tym samym przywraca miastu zapomnianą tożsamość.
 
Jest to chyba najbardziej osobista książka  autora, który dzieciństwo spędził w Rymanowie bawiąc się wśród pozostałości maceb na miejscowym kirkucie. Nie zdawał sobie wtedy sprawy z tego, iż jest to żydowski cmentarz, zaś opustoszałe mury synagogi to resztki żydowskiego domu modlitwy.
 
Przed wojną działało w Rymanowie pięć synagog. Z czterech nie pozostał żaden ślad. Podobnie jak z ogromnego eklektycznego pałacu cadyków, który był ozdobą miasteczka. W 1945 r. ostał się po tym gmachu jedynie niewielki, wyrównany placyk, gdzie dzieciaki grały w piłkę. Pierwszych chasydów w czarnych kapeluszach i chałatach, z pejsami Andrzej Potocki zobaczył po raz pierwszy dopiero w połowie lat 60-tych. Prawdopodobnie przyjechali w sprawie ekshumacji prochów rabina Horowitza i przeniesienia ich do Izraela. Wtedy niecodzienni goście wydali mu się przybyszami z innego świata. Z rzeczywistości międzywojnia, obecnej jedynie we wspomnieniach rodziców: 
 
Szacunku do Żydów nauczyła mnie matka, wysiedlona ze Lwowa na Syberię. Życie uratowały jej dwie Żydówki, z których jedna miała pierzynę – prawdziwy w tamtym klimacie skarb – mówi Andrzej Potocki, który z biegiem lat nauczył się odczytywać ślady cywilizacji startej w proch przez hitlerowców. Jako dyrektor Bieszczadzkiego Domu Kultury pracował w późnorenesansowej synagodze w Lesku. Razem z młodzieżą rekonstruował polichromię maceb na miejscowym kirkucie.
 
Reklama
W Rymanowie wokół synagogi i pałacu rabinów istniała cała żydowska dzielnica: cheder, szkoła religijna, a nad rzeką mykwa – rytualna łaźnia, przytułek i szpital. Nie pozostał po nich ślad. W roku 1939 w miasteczku liczącym niemal 4 tys. mieszkańców jedną trzecią stanowili Żydzi. To tyle samo co w ówczesnym Rzeszowie i znacznie mniej niż w Tarnobrzegu i Dukli (po 80 proc.). Trudno jednak użyć określenia „starozakonni”. Na fotografii przedstawiającej dwudziestoosobową Radę Miasta Rymanowa w 1938 r. dziewięć osób stanowili Żydzi. (Nie było Rusinów czy Łemków.) Widać jednak, iż tylko jeden z nich nosił chasydzki chałat. Pozostali jego rodacy stanowili miejscową inteligencję, pełniąc zawody lekarzy, adwokatów, przedsiębiorców. „Żydzi rymanowscy” to historia rozwoju i zagłady tego świata. 

Dopiero od niedawna czynione są próby jego wskrzeszenia. W roku 2005 odrestaurowana została synagoga, do której przybywają chasydzi z całego świata pielgrzymujący do oheli - miejsca pochówku słynnego rodu cadyków Horotitzów, szczególnie zaś do grobu Menachema Mendla.

Z Rymanowa wywodzi się także Izaak Izydor Rabi, światowej sławy fizyk, laureat nagrody Nobla. Na reprodukowanej fotografii zasiada on w szacownym gronie noblistów: Bohra, Franka i Einsteina. Wyjechał on z rodzicami z rodzinnego miasteczka w wieku trzech lat. „Gdybym tu pozostał, byłbym jak ojciec krawcem”- powie Rabi, który w roku 1971 odwiedził Rymanów.
 
W książce znajdziemy unikalne zdjęcia miejscowej społeczności, w tym odnalezione przez autora wśród dwóch milionów zdjęć z Europy Wschodniej zgromadzonych w Instytucie Yad Vashem w Jerozolimie. Wiele z nich spoczywało w archiwum Instytutu niezidentyfikowanych lub źle opisanych. Znakomitym dodatkiem jest żydowska ikonografia artystyczna: obrazy przedstawiające tę społeczność – dzieła artystów XIX i XX stuleci. Wydanie publikacji było możliwe dzięki pomocy Wojciecha Fabrańca, burmistrza Gminy Rymanów.
 
Andrzej Potocki, Żydzi rymanowscy, Wyd. Libra, Rzeszów 2018
 

KOMENTARZE

Powrót Abrahama. Ocaleni Żydzi z Podkarpacia

Nie byłoby dziś licznej gromadki dzieci i wnuków Abrahama...

Joel Russ ze Strzyżowa. Człowiek, który rozsławił bajgle w Nowym Jorku

Sklep Russ&Daughters przy 179 East Houston Street to modny nowojorski adres. Można tu kupić najpyszniejsze bajgle w mieście. Prawie zawsze jest tu...

Nie da Ci tego Egipt, co znajdziesz w Bieszczadach

Grzegorz Chudzik, naczelnik Grupy Bieszczadzkiej GOPR, radomiak, który życie związał z Bieszczadami i od 10 lat w Sanoku "gazduje" Grupie Bieszczadzkiej oraz Andrzej Potocki, dziennikarz, reportażysta...

zobacz więcej
Reklama

Beksiński nareszcie w Rzeszowie! Wystawa, jakiej nie było

Już nie tylko Europa, ale turyści z Ameryki Południowej, Japonii i Stanów Zjednoczonych obierają za cel podróży podkarpacki Sanok. Chcą zobaczyć liczącą tysiące prac...

Pustki w Zorzy. Ludzie kupują vouchery, by uratować kultowe kino

- W 2021 roku kino Zorza obchodzić jubileusz 65-lecia, jednak bez pomocy widzów możemy nie przetrwać do tego czasu – mówi Katarzyna Kazanecka, koordynatorka akcji...

"Trwaj naturo jesteś piękna" w Muzeum Okręgowym w Rzeszowie

Z Dorotą Rucką-Marmaj, kustoszem w Muzeum Okręgowym w Rzeszowie, rozmawia Barbara Adamska

Reklama

Rzeszów zaprasza na Narodowe Czytanie "Balladyny". Nagraj siebie

Mordując siostrę i wykorzystując naiwność Kirkora Balladyna zdobywa upragnioną władzę. Do czego właściwie jest zdolny człowiek, by osiągnąć cel? Czy tylko...

Teatr otwiera Przestrzeń Sztuki. Dłuski i dwa razy Pacześniak na początek

Teatr im. Wandy Siemaszkowej w Rzeszowie ma ambicje zostać interdyscyplinarnym centrum kultury i coraz szerzej udostępniać wnętrza nie tylko twórcom...

Rzeszów Breakout Days 2020. Zagrają Voo Voo i Ania Rusowicz

Od czwartku do soboty trwa w Rzeszowie Breakout Days – festiwal muzyczny upamiętniający świetnego artystę, ojca polskiego bluesa, Tadeusza Nalepę. W piątek, 18 września...

"Despacito" na cymbałach - jak zdobyć pieniądze na płytę i inne pomysły

Dwupłytowy album z coverami popularnych przebojów i tradycyjną muzyką na cymbałach wydali młodzi pasjonaci z Kapeli Grodziszczoki z gminy Grodzisko...

Podkarpacie czyta! Magda Louis w czwartek w Księgarni Nova w Rzeszowie

W czwartek, 24 września Księgarnia Nova rozpoczyna cykl internetowych spotkań literackich pod hasłem "Podkarpacie czyta" – rozmowy o książkach pisarzy...

zobacz więcej

POLECANE

RZESZÓW WEATHER
Reklama

NASI PARTNERZY

zamknij

Szanowny Czytelniku !

Zanim klikniesz „Zgadzam się” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Zgadzam się” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres.

Zgoda

Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Zaufanych Partnerów Grupy SAGIER Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno.
Jeśli nie chcesz wyrazić zgody, kliknij „Nie teraz”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Możesz edytować zakres zgody, w tym wycofać ją całkowicie, przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych w celach marketingowych Zaufanych Partnerów. Zaufani Partnerzy to firmy z obszaru e-commerce i reklamodawcy oraz działające w ich imieniu domy mediowe i podobne organizacje, z którymi Grupa SAGIER współpracuje.
Podmioty z Grupy SAGIER w ramach udostępnianych przez siebie usług internetowych przetwarzają Twoje dane we własnych celach marketingowych w oparciu o prawnie uzasadniony, wspólny interes podmiotów Grupy SAGIER. Przetwarzanie takie nie wymaga dodatkowej zgody z Twojej strony, ale możesz mu się w każdej chwili sprzeciwić. O ile nie zdecydujesz inaczej, dokonując stosownych zmian ustawień w Twojej przeglądarce, podmioty z Grupy SAGIER będą również instalować na Twoich urządzeniach pliki cookies i podobne oraz odczytywać informacje z takich plików. Bliższe informacje o cookies znajdziesz w akapicie „Cookies” pod koniec tej informacji.

Administrator danych osobowych

Administratorami Twoich danych są podmioty z Grupy SAGIER czyli podmioty z grupy kapitałowej SAGIER, w której skład wchodzą Sagier Sp. z o.o. ul. Mieszka I 48/50, 35-303 Rzeszów oraz Podmioty Zależne. Ponadto, w świetle obowiązującego prawa, administratorami Twoich danych w ramach poszczególnych Usług mogą być również Zaufani Partnerzy, w tym klienci.
PODMIOTY ZALEŻNE:
http://www.biznesistyl.pl/
http://poradnikbudowlany.eu/
http://modnieizdrowo.pl/
http://www.sagier.pl/
Jeżeli wyrazisz zgodę, o którą wyżej prosimy, administratorami Twoich danych osobowych będą także nasi Zaufani Partnerzy. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie na stronie naszej polityki prywatności i tam też zmodyfikować lub cofnąć swoje zgody.

Podstawa i cel przetwarzania

Twoje dane przetwarzamy w następujących celach:
• 1. Jeśli zawieramy z Tobą umowę o realizację danej usługi (np. usługi zapewniającej Ci możliwość zapoznania się z jednym z naszych serwisów w oparciu o treść regulaminu tego serwisu), to możemy przetwarzać Twoje dane w zakresie niezbędnym do realizacji tej umowy.
• 2. Zapewnianie bezpieczeństwa usługi (np. sprawdzenie, czy do Twojego konta nie loguje się nieuprawniona osoba), dokonanie pomiarów statystycznych, ulepszanie naszych usług i dopasowanie ich do potrzeb i wygody użytkowników (np. personalizowanie treści w usługach), jak również prowadzenie marketingu i promocji własnych usług (np. jeśli interesujesz się motoryzacją i oglądasz artykuły w biznesistyl.pl lub na innych stronach internetowych, to możemy Ci wyświetlić reklamę dotyczącą artykułu w serwisie biznesistyl.pl/automoto. Takie przetwarzanie danych to realizacja naszych prawnie uzasadnionych interesów.
• 3. Za Twoją zgodą usługi marketingowe dostarczą Ci nasi Zaufani Partnerzy oraz my dla podmiotów trzecich. Aby móc pokazać interesujące Cię reklamy (np. produktu, którego możesz potrzebować) reklamodawcy i ich przedstawiciele chcieliby mieć możliwość przetwarzania Twoich danych związanych z odwiedzanymi przez Ciebie stronami internetowymi. Udzielenie takiej zgody jest dobrowolne, nie musisz jej udzielać, nie pozbawi Cię to dostępu do naszych usług. Masz również możliwość ograniczenia zakresu lub zmiany zgody w dowolnym momencie.

Twoje dane przetwarzane będą do czasu istnienia podstawy do ich przetwarzania, czyli w przypadku udzielenia zgody do momentu jej cofnięcia, ograniczenia lub innych działań z Twojej strony ograniczających tę zgodę, w przypadku niezbędności danych do wykonania umowy, przez czas jej wykonywania i ewentualnie okres przedawnienia roszczeń z niej (zwykle nie więcej niż 3 lata, a maksymalnie 10 lat), a w przypadku, gdy podstawą przetwarzania danych jest uzasadniony interes administratora, do czasu zgłoszenia przez Ciebie skutecznego sprzeciwu.

Przekazywanie danych

Administratorzy danych mogą powierzać Twoje dane podwykonawcom IT, księgowym, agencjom marketingowym etc. Zrobią to jedynie na podstawie umowy o powierzenie przetwarzania danych zobowiązującej taki podmiot do odpowiedniego zabezpieczenia danych i niekorzystania z nich do własnych celów.

Cookies

Na naszych stronach używamy znaczników internetowych takich jak pliki np. cookie lub local storage do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu personalizowania treści i reklam oraz analizowania ruchu na stronach, aplikacjach i w Internecie. W ten sposób technologię tę wykorzystują również podmioty z Grupy SAGIER oraz nasi Zaufani Partnerzy, którzy także chcą dopasowywać reklamy do Twoich preferencji. Cookies to dane informatyczne zapisywane w plikach i przechowywane na Twoim urządzeniu końcowym (tj. twój komputer, tablet, smartphone itp.), które przeglądarka wysyła do serwera przy każdorazowym wejściu na stronę z tego urządzenia, podczas gdy odwiedzasz strony w Internecie. Szczegółową informację na temat plików cookie i ich funkcjonowania znajdziesz pod tym linkiem. Pod tym linkiem znajdziesz także informację o tym jak zmienić ustawienia przeglądarki, aby ograniczyć lub wyłączyć funkcjonowanie plików cookies itp. oraz jak usunąć takie pliki z Twojego urządzenia.

Twoje uprawnienia

Przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych i ich przetwarzania przez nas, inne podmioty z Grupy SAGIER i Zaufanych Partnerów:
1. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych możesz ją w każdej chwili wycofać (cofnięcie zgody oczywiście nie uchyli zgodności z prawem przetwarzania już dokonanego na jej podstawie);
2. Masz również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego, którym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Pod tym adresem znajdziesz dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych i Twoich uprawnień.