Reklama
Reklama

Tora ocalona z ognia. Synagoga w Sanoku

A A A
Antoni Adamski

Dodano: 18-12-2020

Od lewej: Jerzy Ginalski oraz Krystyna i Łukasz Stawowiakowie. Fot. Tadeusz Poźniak

Od lewej: Jerzy Ginalski oraz Krystyna i Łukasz Stawowiakowie. Fot. Tadeusz Poźniak

GALERIA ZDJĘĆ
Fot. Tadeusz Poźniak
Fot. Tadeusz Poźniak
Fot. Tadeusz Poźniak
Fot. Tadeusz Poźniak
Fot. Tadeusz Poźniak
Fot. Tadeusz Poźniak
Fot. Tadeusz Poźniak
Fot. Tadeusz Poźniak
W drewnianej synagodze z Połańca z XVIII w., pieczołowicie zrekonstruowanej w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, odtworzona została połowa polichromii sali modlitewnej. Otwarcie synagogi dla turystów planowane jest za rok, po zakończeniu rekonstrukcji malowideł. Dzięki niezwykłemu – graniczącemu z cudem – zbiegowi okoliczności dotrwał też do naszych czasów obiekt najświętszy i najważniejszy: fragmenty zwoju Tory, które noszą ślady ognia - widoczne są wypalone dziury.
 
Malowidła odtwarzają Krystyna i Łukasz Stawowiakowie, artyści - konserwatorzy z Krakowa (Krakowska Pracownia Stawowiaków „KRAK-KONST”). Mają oni trzydzieści lat doświadczenia w pracy w drewnianych kościołach. Polichromię synagogi rekonstruują jednak po raz pierwszy. Wszystkie tego typu budowle zostały zniszczone w czasie Holokaustu. Zachowała się tylko niewielka synagoga w Wiśniowej, tak skromna, iż niczym nie różni się od drewnianej wiejskiej chałupy.
Reklama
 
Polichromia odtwarzana jest tradycyjną techniką chudej tempery na podkładzie klejowo-kredowym – wyjaśnia Krystyna Stawowiak, dodając iż malowidło pochodzi z II poł. XVIII stulecia. Pokrywało ono całe wnętrze. Dziś możemy odtworzyć je tylko we fragmentach, zachowanych w inwentaryzacji Kazimierza Rutkowskiego z 1933 r. (przechowywanej obecnie w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie). Stylowo polichromia połanieckiej synagogi czerpie z różnych epok i kultur. Dekoracyjne wici roślinne nawiązują do renesansowych malowideł drewnianych kościołów. Kręcone kolumienki w obramieniu okien mają swe źródło we wczesnym baroku – mówi Stawowiak.
 
 
Fot. Tadeusz Poźniak
 
W ornamenty roślinne wplecione są postacie zwierząt o symbolice religijnej. Najczęściej występują one parami. Tak np. uciekający zając uosabia lud Izraela, zaś ratujący go orzeł – opiekę boską. Umieszczone naprzeciw siebie dwa lwy pokazują związek świata ziemskiego z niebiosami, zaś dwa jednorożce - moc zbawczą i ochronę narodu wybranego. Dwa brytany na uwięzi to ujarzmione zło. Zło uosabia także wąż oraz Lewiatan, potwór morski otaczający swym ogonem mury Jerozolimy. Tutaj także zło zostaje przezwyciężone. Postać bociana to pobożność, zaś wiewiórka oznacza niewinność. Świat zwierzęcy przedstawiony został w sposób uproszczony, stylizowany, w jasnych ożywiających wnętrze kolorach – dodają krakowscy konserwatorzy.
 
Jak informują Stawowiakowie w roku przyszłym odtwarzanie polichromii zostanie zakończone. Najwięcej trudności spowoduje w przyszłości rekonstrukcja sklepienia, którego inwentaryzacja kolorystyczna istnieje częściowo. Zachowały się tylko dwa przedwojenne zdjęcia.  Wiadomo, iż były tam umieszczone znaki Zodiaku symbolizujące dwanaście plemion Izraela, a także medaliony z wizerunkami zwierząt oraz cytatami z Tory. Nie ma materiałów do odtworzenia dekoracji bimy, czyli rodzaju kazalnicy, z której czytane były święte księgi.
Reklama
 
Synagoga w swym głównym pomieszczeniu zachowa charakter użytkowy. Planowana ekspozycja na pierwszej kondygnacji znajdzie się jedynie w pomieszczeniach bocznych: w sieni i niewielkiej izbie pokazane zostaną archiwalne zdjęcia bożnicy z Połańca oraz przedwojenna dokumentacja architektoniczna (zgromadzona obecnie w Zakładzie Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej). W babińcu na piętrze, łączącym się z salą główną jedynie za pomocą wąskiego prześwitu na całej szerokości ściany, obejrzeć będzie można umieszczoną w zabytkowych meblach (a nie w muzealnych gablotach) wspaniałą kolekcję muzealnych judaików. Ekspozycję – której towarzyszyć będzie książka na temat żydowskiego świata w Miasteczku Galicyjskim - przygotowuje kustosz Renata Kinga Jara.
 
Nieocenioną pomoc w tym zamierzeniu Muzeum otrzymuje od dr Jacka Proszyka, specjalizującego się m.in. w historii Żydów, który tłumaczy i wyjaśnia na bieżąco wszystkie teksty, napisy, cytaty oraz inskrypcje umieszczone zarówno na zabytkach jak i na polichromii. Na wystawie pokazane zostaną wyroby rzemiosła artystycznego, w tym paramenty, czyli ozdoby Tory: korona, rimonimy – zwieńczenia wałków Tory, jady – wskazówki do odczytywania tekstu oraz haftowane pokrowce na Torę. Ponadto mają być eksponowane przedmioty służące obrzędowości domowej. A więc stroje modlitewne: charakterystyczne płaszcze i szale, a także filakterie – pudełka z cytatami wybranych fragmentów Tory, przywiązywane na czas codziennej modlitwy do czoła oraz lewego ramienia. W czasie obrzędów szabasowych służyły ozdobne balsaminki, w których umieszczano zioła oraz przyprawy korzenne. Ich zapach wdychany w czasie modłów miał pocieszyć dusze, gdy szabat dobiegał końca. 
Reklama
 
Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, posiada także kolekcję ośmioramiennych (lub ośmiozbiornikowych) świeczników chanukowych. Używano ich w czasie Święta Światła. Każdego dnia zapalano kolejny płomień. Świeczniki chanukowe ustawiane były w oknach lub na lewej framudze drzwi po to, aby były dobrze widoczne z zewnątrz. 
 
Jerzy Ginalski, dyrektor MBL w Sanoku nie oczekiwał, by z rozebranej przez hitlerowców w 1943 r. synagogi (materiał Niemcy sprzedali na budulec), zachowały się jakiekolwiek przedmioty kultu religijnego, które według relacji świadków zostały spalone. Tymczasem dzięki niezwykłemu – graniczącemu z cudem – zbiegowi okoliczności dotrwał do naszych czasów obiekt najświętszy i najważniejszy: fragmenty zwoju Tory, które noszą ślady ognia - widoczne są wypalone dziury. A cała ta niewiarygodna historia zaczęła się parę lat temu, od przyjazdu amerykańskiego historyka i eseisty - Jasona Francisco - do sanockiego skansenu. Zwiedzając ekspozycję, zainteresował się rekonstruowaną synagogą, co skłoniło go później do wyjazdu do Połańca, gdzie zamierzał poszukać ewentualnych śladów pozostałych po miejscowych Żydach. Udało mu się nawet spotkać z jednym z mieszkańców miasteczka, którego dziadek wyciągnął fragmenty zwoju Tory z dogasającego ogniska, rozpalonego przez hitlerowców. Fragmenty te były następnie przez kilkadziesiąt lat przechowywane w rodzinnym archiwum. 
 
 
Fot. Tadeusz Poźniak
 
- Gdy dowiedziałem się o tym niesamowitym znalezisku (oczywiście z Internetu), postanowiłem udać się do Połańca, odszukać owego mieszkańca i spróbować pozyskać od niego rzekome fragmenty uratowanej z pożogi Tory, do naszej zrekonstruowanej synagogi. Przełamując bariery początkowej nieufności, udało mi się przekonać ich właściciela, który zgodził się w końcu na przekazanie mocno nadwątlonych zębem czasu i ognia fragmentów Tory (były to obszerne fragmenty Księgi Wyjścia). Po dłuższej chwili rozmowy, pokazał mi także oprawny w skórę Talmud, wydany w roku 1903 w Wilnie, który także wzbogaci naszą ekspozycję (adnotacja wewnątrz potwierdziła, że należał on do połanieckiego Żyda). Osobą niezwykle pomocną w prowadzeniu owych pertraktacji był prezes Towarzystwa Kościuszkowskiego w Połańcu, Radosław Matusiewicz, który oprócz tego, obdarował nas fragmentami  tzw. Tory podróżnej, będącej do tej pory w posiadaniu Towarzystwa. Wszystkie te pozyskane oryginalne przedmioty będą jedyną pamiątką niegdysiejszej świetności oraz zagłady połanieckiej bożnicy - mówi Ginalski.
Reklama
 
Zapowiedział on uroczyste – bo z udziałem rabina – otwarcie synagogi na jesień 2021 roku. Bożnica z Połańca to jedyna w polskim muzealnictwie skansenowskim synagoga drewniana odtworzona w całości wraz z pełnym wyposażeniem. Niektóre jej elementy, jak np. aron ha-kodesz, czyli szafa do przechowywania Tory, odtworzona została wg archiwalnego zdjęcia synagogi z Leska w muzealnej pracowni konserwatorskiej.
 
Pisząc tekst korzystałem z: M. i K. Piechotkowie, Bramy nieba, bożnice drewniane…, Warszawa 2015 oraz Renata Kinga Jara, Judaika ze zbiorów MBL w Sanoku, Sanok 2019. 

Reklama
Reklama
Reklama
zobacz więcej

POLECANE

RZESZÓW WEATHER
Reklama

NASI PARTNERZY

zamknij

Szanowny Czytelniku !

Zanim klikniesz „Zgadzam się” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Zgadzam się” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres.

Zgoda

Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Zaufanych Partnerów Grupy SAGIER Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno.
Jeśli nie chcesz wyrazić zgody, kliknij „Nie teraz”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Możesz edytować zakres zgody, w tym wycofać ją całkowicie, przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych w celach marketingowych Zaufanych Partnerów. Zaufani Partnerzy to firmy z obszaru e-commerce i reklamodawcy oraz działające w ich imieniu domy mediowe i podobne organizacje, z którymi Grupa SAGIER współpracuje.
Podmioty z Grupy SAGIER w ramach udostępnianych przez siebie usług internetowych przetwarzają Twoje dane we własnych celach marketingowych w oparciu o prawnie uzasadniony, wspólny interes podmiotów Grupy SAGIER. Przetwarzanie takie nie wymaga dodatkowej zgody z Twojej strony, ale możesz mu się w każdej chwili sprzeciwić. O ile nie zdecydujesz inaczej, dokonując stosownych zmian ustawień w Twojej przeglądarce, podmioty z Grupy SAGIER będą również instalować na Twoich urządzeniach pliki cookies i podobne oraz odczytywać informacje z takich plików. Bliższe informacje o cookies znajdziesz w akapicie „Cookies” pod koniec tej informacji.

Administrator danych osobowych

Administratorami Twoich danych są podmioty z Grupy SAGIER czyli podmioty z grupy kapitałowej SAGIER, w której skład wchodzą Sagier Sp. z o.o. ul. Mieszka I 48/50, 35-303 Rzeszów oraz Podmioty Zależne. Ponadto, w świetle obowiązującego prawa, administratorami Twoich danych w ramach poszczególnych Usług mogą być również Zaufani Partnerzy, w tym klienci.
PODMIOTY ZALEŻNE:
http://www.biznesistyl.pl/
http://poradnikbudowlany.eu/
http://modnieizdrowo.pl/
http://www.sagier.pl/
Jeżeli wyrazisz zgodę, o którą wyżej prosimy, administratorami Twoich danych osobowych będą także nasi Zaufani Partnerzy. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie na stronie naszej polityki prywatności i tam też zmodyfikować lub cofnąć swoje zgody.

Podstawa i cel przetwarzania

Twoje dane przetwarzamy w następujących celach:
• 1. Jeśli zawieramy z Tobą umowę o realizację danej usługi (np. usługi zapewniającej Ci możliwość zapoznania się z jednym z naszych serwisów w oparciu o treść regulaminu tego serwisu), to możemy przetwarzać Twoje dane w zakresie niezbędnym do realizacji tej umowy.
• 2. Zapewnianie bezpieczeństwa usługi (np. sprawdzenie, czy do Twojego konta nie loguje się nieuprawniona osoba), dokonanie pomiarów statystycznych, ulepszanie naszych usług i dopasowanie ich do potrzeb i wygody użytkowników (np. personalizowanie treści w usługach), jak również prowadzenie marketingu i promocji własnych usług (np. jeśli interesujesz się motoryzacją i oglądasz artykuły w biznesistyl.pl lub na innych stronach internetowych, to możemy Ci wyświetlić reklamę dotyczącą artykułu w serwisie biznesistyl.pl/automoto. Takie przetwarzanie danych to realizacja naszych prawnie uzasadnionych interesów.
• 3. Za Twoją zgodą usługi marketingowe dostarczą Ci nasi Zaufani Partnerzy oraz my dla podmiotów trzecich. Aby móc pokazać interesujące Cię reklamy (np. produktu, którego możesz potrzebować) reklamodawcy i ich przedstawiciele chcieliby mieć możliwość przetwarzania Twoich danych związanych z odwiedzanymi przez Ciebie stronami internetowymi. Udzielenie takiej zgody jest dobrowolne, nie musisz jej udzielać, nie pozbawi Cię to dostępu do naszych usług. Masz również możliwość ograniczenia zakresu lub zmiany zgody w dowolnym momencie.

Twoje dane przetwarzane będą do czasu istnienia podstawy do ich przetwarzania, czyli w przypadku udzielenia zgody do momentu jej cofnięcia, ograniczenia lub innych działań z Twojej strony ograniczających tę zgodę, w przypadku niezbędności danych do wykonania umowy, przez czas jej wykonywania i ewentualnie okres przedawnienia roszczeń z niej (zwykle nie więcej niż 3 lata, a maksymalnie 10 lat), a w przypadku, gdy podstawą przetwarzania danych jest uzasadniony interes administratora, do czasu zgłoszenia przez Ciebie skutecznego sprzeciwu.

Przekazywanie danych

Administratorzy danych mogą powierzać Twoje dane podwykonawcom IT, księgowym, agencjom marketingowym etc. Zrobią to jedynie na podstawie umowy o powierzenie przetwarzania danych zobowiązującej taki podmiot do odpowiedniego zabezpieczenia danych i niekorzystania z nich do własnych celów.

Cookies

Na naszych stronach używamy znaczników internetowych takich jak pliki np. cookie lub local storage do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu personalizowania treści i reklam oraz analizowania ruchu na stronach, aplikacjach i w Internecie. W ten sposób technologię tę wykorzystują również podmioty z Grupy SAGIER oraz nasi Zaufani Partnerzy, którzy także chcą dopasowywać reklamy do Twoich preferencji. Cookies to dane informatyczne zapisywane w plikach i przechowywane na Twoim urządzeniu końcowym (tj. twój komputer, tablet, smartphone itp.), które przeglądarka wysyła do serwera przy każdorazowym wejściu na stronę z tego urządzenia, podczas gdy odwiedzasz strony w Internecie. Szczegółową informację na temat plików cookie i ich funkcjonowania znajdziesz pod tym linkiem. Pod tym linkiem znajdziesz także informację o tym jak zmienić ustawienia przeglądarki, aby ograniczyć lub wyłączyć funkcjonowanie plików cookies itp. oraz jak usunąć takie pliki z Twojego urządzenia.

Twoje uprawnienia

Przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych i ich przetwarzania przez nas, inne podmioty z Grupy SAGIER i Zaufanych Partnerów:
1. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych możesz ją w każdej chwili wycofać (cofnięcie zgody oczywiście nie uchyli zgodności z prawem przetwarzania już dokonanego na jej podstawie);
2. Masz również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego, którym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Pod tym adresem znajdziesz dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych i Twoich uprawnień.