Reklama

Rzeszowskie budynki. Synagoga Staromiejska i Nowomiejska

A A A
Jaromir Kwiatkowski

Dodano: 19-02-2014

źródło: wikipedia.pl / Synagoga Staromiejska

źródło: wikipedia.pl / Synagoga Staromiejska

W starszej, zwanej Staromiejską lub Małą, mieści się obecnie Archiwum Państwowe. W późniejszej, zwanej Nowomiejską lub Dużą – Biuro Wystaw Artystycznych. Obie synagogi są położone w bliskim sąsiedztwie, przy ul. Bożniczej, pomiędzy Placem Ofiar Getta a ul. Mickiewicza, nieopodal Rynku. Są, niemymi już, świadkami tego, że społeczność żydowska była niegdyś w Rzeszowie żywa i aktywna.
 
Synagoga Staromiejska, zwana Małą, jedna z najstarszych zachowanych synagog na Podkarpaciu, to nieduża, czworoboczna budowla murowana z kamienia, z przybudówkami i charakterystyczną, cylindryczną wieżyczką, nakryta wysokim spadzistym dachem, utrzymana w stylu barokowym.
 
Wybudowana na początku XVII w., być może – jak podaje Władysław Hennig w „Encyklopedii Rzeszowa” - na miejscu wcześniejszej, drewnianej, służącej Żydom osiadłym w Rzeszowie przypuszczalnie już na początku XVI w. Wieżyczka pełniła funkcję komunikacyjną (klatka schodowa prowadząca na strych i do lochu) oraz służyła za więzienie; gminy żydowskie dysponowały bowiem autonomią, realizowaną również przez własne sądownictwo. W czasie budowy fortyfikacji miejskich przez Ligęzę synagoga Staromiejska znalazła się na jednym z bastionów i służyła w sensie militarnym głównie jako punkt gromadzenia się załogi zobowiązanej do obrony miasta oraz miejsce przechowywania broni i amunicji.
 
Niszczona i odbudowywana
 
Wkrótce po wybudowaniu została zniszczona w czasie najazdu sprzymierzonego ze Szwedami księcia siedmiogrodzkiego Jerzego III Rakoczego. Ponowne zniszczenia nastąpiły w czasie napadu tatarskiego w 1672 r. oraz pożaru miasta w 1698 r. Po tych wydarzeniach była przebudowywana i odnawiana. M.in. po wielkim pożarze miasta otrzymała nowy dach, kryty polewaną dachówką karpiówką, częściowo barwioną tlenkiem miedzi na zielono. Po pożarze w 1842 r. nastąpiła kolejna zmiana, zdecydowano się bowiem na zmianę pokrycia dachu na blaszane, co pozwalało na obniżenie spadku dachu. Bryła synagogi uległa wówczas zasadniczemu przekształceniu, uzyskała ona bowiem dach dwuspadowy z kalenicą na osi wschód-zachód. Wzniesiono wówczas dwie piętrowe przybudówki nakryte dachami pulpitowymi, pierwotnie zwieńczone neorenesansową attyką. Prace związane z odbudową sfinansował wtedy głównie kupiec rzeszowski Markus Kanarvogel, który sprowadził do tych prac murarzy i cieśli z Sambora. W latach 1905-1906 synagoga została rozbudowana (nadbudowano zachodni babiniec) wg projektu krakowskiego architekta Zygmunta Hendla. Już na początku XX w. znajdowała się pod opieką konserwatorską dawnego namiestnictwa austriackiego, a w dwudziestoleciu międzywojennym – konserwatora województwa lwowskiego.
 
Ostatecznie odbudowana w latach 1953-1963 
 
Reklama
Po zniszczeniu przez hitlerowców pod koniec okupacji, stała opuszczona i zrujnowana. Zimą 1946/47 r. do synagogi włamali się złodzieje, którzy ukradli drewnianą więźbę dachową. W marcu 1947 r. wichura zawaliła dach i załamała sklepienia. Ówczesny Zarząd Miejski planował wyburzenie przybudówek, odrestaurowanie głównej hali i wieżyczki, nakrycie budynku nowym dachem, uzupełnienie sklepień i wstawienie nowych okien. Ostatecznie, w latach 1953-1963 synagoga została odbudowana wg projektu arch. Zofii Cydzikowej z Pracowni Konserwacji Zabytków w Warszawie. Projekt – jak podaje W. Hennig - nie został poprzedzony żadnymi badaniami historyczno-architektonicznymi, toteż obecna forma budowli jest całkowicie dowolną kompozycją autorki. W czasie odbudowy zrezygnowano  zachodniej przybudówki, podwyższono wieżyczkę, zaś dawne otoczenie – bezpośrednie sąsiedztwo starego cmentarza żydowskiego (kirkutu) z charakterystycznymi tablicami nagrobnymi (macewami), wśród których trafiały się również pochodzące z poł. XVI w. – uległo bezpowrotnemu zniszczeniu. 
 
Obecnym właścicielem budynku jest Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie. Dzierżawcą obiektu jest Archiwum Państwowe, które nie udostępnia wnętrz zwiedzającym. Przy archiwum mieści się Ośrodek Badań Historii Żydów.
 
Synagoga Nowomiejska zwana Dużą
 
Synagoga Nowomiejska, zwana Dużą, została wzniesiona na podstawie przywileju Hieronima Augustyna Lubomirskiego z 6 stycznia 1686 r. w latach 1705-1712. Projektantem i budowniczym był architekt Jan Chrzciciel Belloti. Budowa synagogi została zrealizowana z pieniędzy gminy żydowskiej, która uzyskała na ten cel pożyczkę m.in. od rzeszowskich bernardynów i pijarów. Podobnie jak w przypadku synagogi Staromiejskiej, również i w tym zwarta bryła budowli nakryta została dachem brogowym o formie piramidy, którego konstrukcja wspierała się pośrednio na filarach centralnie umieszczonej bimy (mównicy), podtrzymujących 9-polowe sklepienie. Postawiona na grząskim, bagnistym gruncie, została wzmocniona od zewnątrz silnymi skarpami, przejmującymi obciążenia sklepień, co potęgowało wrażenie monumentalności bryły. Ten sam efekt dawały wysoko umieszczone, głęboko wcięte i półkoliście sklepione okna, oświetlające wnętrze synagogi. 
 
Pierwotna postać synagogi Nowomiejskiej znana jest dzięki widokowi narysowanemu w 1762 r. przez K.H. Wiedemanna. Podobnie jak w przypadku synagogi Staromiejskiej,  zasadniczo zmodyfikowano jej bryłę w XIX w. Podczas odbudowy po pożarze, jaki zdarzył się w 1842 r., zmieniony został kształt dachu brogowego na dwuspadowy, kryty blachą. Koszty odbudowy poniosła gmina żydowska wsparta przez bogatych ofiarodawców, wśród których była m. in. bankierska rodzina Rotschlidów z Paryża. 
 
Magazyn wojskowy w synagodze 
 
Synagoga Nowomiejska, wykorzystywana w czasie okupacji na magazyny wojskowe, w 1944 r. została spalona. w wyniku czego zawaliły się sklepienia, popękały ściany i uległy zniszczeniu elementy łączące attyki. Po wyzwoleniu synagoga znajdowała się w stanie katastrofy budowlanej i groziła zawaleniem. W 1948 r. Zarząd Miejski planował wyburzenie budynku i wtórne wykorzystanie cegieł do celów budowlanych, jednakże Kongregacja Wyznania Mojżeszowego nie wyraziła zgody na podjęcie takich działań, ze względu na zabytkowy charakter budynku. 
 
Nowomiejska Synagoga obecnie
 
Synagoga została odbudowana w latach 1954-1965 wg projektu architekta Gerarda Pająka z Rzeszowa; z małą kawiarenką na piętrze i pracowniami plastyków. Na te pracownie przeznaczono nadbudowaną dodatkową kondygnację. W wyniku tej nadbudowy pierwotna struktura architektoniczna obiektu uległa poważnym przekształceniom, a budynek utracił swój pierwotny wygląd. W latach 1954–1965 mieściła się tu siedziba Biura Wystaw Artystycznych, a także dom pracy twórczej Związku Polskich Artystów Plastyków i siedziba Związku Polskich Artystów Malarzy i Grafików. Obecnie w budynku dawnej synagogi mieści się  nadal BWA. 
 
źródło: wikipedia.pl / Synagoga Nowomiejska

KOMENTARZE

Burza za kierownicą

Upalne letnie dni często kończą się gwałtowną burzą. Wnętrze samochodu jest wtedy raczej bezpiecznym miejscem...

Reklama

W Rzeszowie otwierają Kino za Rogiem

Kto powiedział, że znakomite filmy w dobrej jakości można obejrzeć tylko...

Od mazura do kankana na Zamku w Krasiczynie

Dobiega końca 58. Muzyczny Festiwal w Łańcucie. W piątek odbył...

Spektakl #chybanieja w Rzeszowie - premiera, której mogło nie być

Wiele ciężkich słów i trudnych pytań o Kościół pada w spektaklu "#chybanieja" Pawła Passiniego i Artura Pałygi, otwierającym festiwal "Maskarada"...

Boże Ciało - święto z tradycją sięgającą XIV wieku

Z Jolantą Dragan, kustoszem Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej, rozmawia Angelika Fila

Marian Dziędziel otworzył rzeszowskie Kino za Rogiem

Marian Dziędziel, aktor znany m.in. z filmów Wojciecha Smarzowskiego, Kingi Dębskiej oraz Władysława Pasikowskiego przeciął wstęgę w rzeszowskim Kinie za Rogiem. W nowym lokalu, nieopodal...

Reklama

"Obrazzki" Marka Olszyńskiego z akcją dla Ani. Już w piątek!

"Pamięci mojego Taty – Bronisława, rodem z Hanaczowa k. Lwowa, z podziękowaniami dla Mamy – Ireny oraz dla mojej najbliższej Rodziny i Przyjaciół, dzięki którym...

20 Japończyków i wielkie dinozaury. Do Rzeszowa nadciąga 10. Maskarada

Najlepsze teatry lalkowe z całej Polski i ze świata wezmą udział w 10. jubileuszowej edycji Międzynarodowego Festiwalu Teatrów Ożywionej Formy "Maskarada"...

Wolność kocham i rozumiem. Na rockowo w Siemaszkowej

Świetnie zagrany Nalepa na deskach Siemaszkowej, a właściwie Podziemnej Trasy Turystycznej w Rzeszowie. I choć w pierwszej chwili widz nie do końca może być pewny, czy jest na koncercie...

58. Muzyczny Festiwal w Łańcucie od soboty. Na co jeszcze kupisz bilet?

Na koncert do Sali Balowej łańcuckiego Zamku trudno już będzie się dostać. Na stronie z rezerwacjami można wypatrzeć jeszcze tylko jedno wolne miejsce...

Kiedy byłem małym chłopcem - sztuka o Nalepie i wolności

Jest rok 1968, Breakout wrócił z trasy koncertowej w krajach Beneluksu i zasmakował wolności zachodniego świata. Do Polski przywiózł nowe brzmienie – z wzmacniaczami Marshalla...

zobacz więcej

POLECANE

VIP Biznes&Styl Nr 62

VIP Biznes&Styl Nr 62
w numerze m.in.:

Jakub Kocój - Nie warto bać się lepszych od siebie Elżbieta Łukacijewska, Tomasz Poręba - 15 lat Polski w Unii Europejskiej Radosław Fedaczyński - Najważniejsze są zwierzęta 58. Muzyczny Festiwal w Łańcucie Żydzi z Podkarpacia - Grzech naszego zapomnienia Kongres i Targi TSLA EXPO 2019
RZESZÓW WEATHER
Reklama

NASI PARTNERZY

zamknij

Szanowny Czytelniku !

Zanim klikniesz „Zgadzam się” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Zgadzam się” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres.

Zgoda

Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Zaufanych Partnerów Grupy SAGIER Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno.
Jeśli nie chcesz wyrazić zgody, kliknij „Nie teraz”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Możesz edytować zakres zgody, w tym wycofać ją całkowicie, przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych w celach marketingowych Zaufanych Partnerów. Zaufani Partnerzy to firmy z obszaru e-commerce i reklamodawcy oraz działające w ich imieniu domy mediowe i podobne organizacje, z którymi Grupa SAGIER współpracuje.
Podmioty z Grupy SAGIER w ramach udostępnianych przez siebie usług internetowych przetwarzają Twoje dane we własnych celach marketingowych w oparciu o prawnie uzasadniony, wspólny interes podmiotów Grupy SAGIER. Przetwarzanie takie nie wymaga dodatkowej zgody z Twojej strony, ale możesz mu się w każdej chwili sprzeciwić. O ile nie zdecydujesz inaczej, dokonując stosownych zmian ustawień w Twojej przeglądarce, podmioty z Grupy SAGIER będą również instalować na Twoich urządzeniach pliki cookies i podobne oraz odczytywać informacje z takich plików. Bliższe informacje o cookies znajdziesz w akapicie „Cookies” pod koniec tej informacji.

Administrator danych osobowych

Administratorami Twoich danych są podmioty z Grupy SAGIER czyli podmioty z grupy kapitałowej SAGIER, w której skład wchodzą Sagier Sp. z o.o. ul. Cegielniana 18c/3, 35-310 Rzeszów oraz Podmioty Zależne. Ponadto, w świetle obowiązującego prawa, administratorami Twoich danych w ramach poszczególnych Usług mogą być również Zaufani Partnerzy, w tym klienci.
PODMIOTY ZALEŻNE:
http://www.biznesistyl.pl/
http://poradnikbudowlany.eu/
http://modnieizdrowo.pl/
http://www.sagier.pl/
Jeżeli wyrazisz zgodę, o którą wyżej prosimy, administratorami Twoich danych osobowych będą także nasi Zaufani Partnerzy. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie na stronie naszej polityki prywatności i tam też zmodyfikować lub cofnąć swoje zgody.

Podstawa i cel przetwarzania

Twoje dane przetwarzamy w następujących celach:
• 1. Jeśli zawieramy z Tobą umowę o realizację danej usługi (np. usługi zapewniającej Ci możliwość zapoznania się z jednym z naszych serwisów w oparciu o treść regulaminu tego serwisu), to możemy przetwarzać Twoje dane w zakresie niezbędnym do realizacji tej umowy.
• 2. Zapewnianie bezpieczeństwa usługi (np. sprawdzenie, czy do Twojego konta nie loguje się nieuprawniona osoba), dokonanie pomiarów statystycznych, ulepszanie naszych usług i dopasowanie ich do potrzeb i wygody użytkowników (np. personalizowanie treści w usługach), jak również prowadzenie marketingu i promocji własnych usług (np. jeśli interesujesz się motoryzacją i oglądasz artykuły w biznesistyl.pl lub na innych stronach internetowych, to możemy Ci wyświetlić reklamę dotyczącą artykułu w serwisie biznesistyl.pl/automoto. Takie przetwarzanie danych to realizacja naszych prawnie uzasadnionych interesów.
• 3. Za Twoją zgodą usługi marketingowe dostarczą Ci nasi Zaufani Partnerzy oraz my dla podmiotów trzecich. Aby móc pokazać interesujące Cię reklamy (np. produktu, którego możesz potrzebować) reklamodawcy i ich przedstawiciele chcieliby mieć możliwość przetwarzania Twoich danych związanych z odwiedzanymi przez Ciebie stronami internetowymi. Udzielenie takiej zgody jest dobrowolne, nie musisz jej udzielać, nie pozbawi Cię to dostępu do naszych usług. Masz również możliwość ograniczenia zakresu lub zmiany zgody w dowolnym momencie.

Twoje dane przetwarzane będą do czasu istnienia podstawy do ich przetwarzania, czyli w przypadku udzielenia zgody do momentu jej cofnięcia, ograniczenia lub innych działań z Twojej strony ograniczających tę zgodę, w przypadku niezbędności danych do wykonania umowy, przez czas jej wykonywania i ewentualnie okres przedawnienia roszczeń z niej (zwykle nie więcej niż 3 lata, a maksymalnie 10 lat), a w przypadku, gdy podstawą przetwarzania danych jest uzasadniony interes administratora, do czasu zgłoszenia przez Ciebie skutecznego sprzeciwu.

Przekazywanie danych

Administratorzy danych mogą powierzać Twoje dane podwykonawcom IT, księgowym, agencjom marketingowym etc. Zrobią to jedynie na podstawie umowy o powierzenie przetwarzania danych zobowiązującej taki podmiot do odpowiedniego zabezpieczenia danych i niekorzystania z nich do własnych celów.

Cookies

Na naszych stronach używamy znaczników internetowych takich jak pliki np. cookie lub local storage do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu personalizowania treści i reklam oraz analizowania ruchu na stronach, aplikacjach i w Internecie. W ten sposób technologię tę wykorzystują również podmioty z Grupy SAGIER oraz nasi Zaufani Partnerzy, którzy także chcą dopasowywać reklamy do Twoich preferencji. Cookies to dane informatyczne zapisywane w plikach i przechowywane na Twoim urządzeniu końcowym (tj. twój komputer, tablet, smartphone itp.), które przeglądarka wysyła do serwera przy każdorazowym wejściu na stronę z tego urządzenia, podczas gdy odwiedzasz strony w Internecie. Szczegółową informację na temat plików cookie i ich funkcjonowania znajdziesz pod tym linkiem. Pod tym linkiem znajdziesz także informację o tym jak zmienić ustawienia przeglądarki, aby ograniczyć lub wyłączyć funkcjonowanie plików cookies itp. oraz jak usunąć takie pliki z Twojego urządzenia.

Twoje uprawnienia

Przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych i ich przetwarzania przez nas, inne podmioty z Grupy SAGIER i Zaufanych Partnerów:
1. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych możesz ją w każdej chwili wycofać (cofnięcie zgody oczywiście nie uchyli zgodności z prawem przetwarzania już dokonanego na jej podstawie);
2. Masz również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego, którym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Pod tym adresem znajdziesz dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych i Twoich uprawnień.