Reklama

"Wilijo łu Babki Jagaty". Święta we wspomnieniach Stefanii Budy

A A A
Natalia Chrapek

Dodano: 22-12-2018

Stefania Buda. Fot. Tadeusz Poźniak

Stefania Buda. Fot. Tadeusz Poźniak

ZDJĘCIA

zobacz wszystkie ›
Ziarno i siano na stole, łyżki zatknięte za pas oraz przywoływanie wilka. O dawnych świątecznych zwyczajach, symbolach i przesądach opowiada nam 80-letnia Stefania Buda, regionalistka z Nosówki k. Rzeszowa. 
 
- Moje dzieciństwo przypada na czas wojny, okupacji  i pierwszych lat po wyzwoleniu. Zdarza się, że nie zawsze mogę oddzielić wydarzenia zapamiętane z autopsji od tych poznanych z opowiadań starszych, a przede wszystkim mojej opiekunki i ukochanej babci Agaty Dziedzic, która przekazała nam całe bogactwo wiedzy o tradycjach i zwyczajach regionalnych. Nie pomijając przy tym uwarunkowań historycznych i gospodarczych w Polsce oraz naszym regionie. Przeżyła 89 lat. Do ostatnich chwil zachowała bardzo dobrą pamięć. Ze względu na wzrost (mierzyła ponad 190 cm wzrostu), a może i wiedzę (umiała czytać i pisać) nazywana była przez mieszkańców wsi „Wielko Jaga”. Gdy zmarł jej mąż Walenty, zamieszkała w naszym rodzinnym domu i dbała, żeby każde Święta Bożego Narodzenia przebiegały zgodnie z prastarą tradycją – opowiada Stefania Buda.
 
Przygotowania pełną parą
 
We wspomnieniach Stefanii Budy przygotowania do świąt to czas szczególny, wymagający wkładu pracy wszystkich domowników. Zgodnie z tradycją przedświąteczne porządki rozpoczynały się co najmniej tydzień wcześniej. Bielono izby, myto sprzęty, prano i maglowano pościel, a także obrusy, ręczniki i ozdobne serwety. 
 
Gospodarz z synami, czy parobkami wcześniej przygotowywał opał oraz paszę dla inwentarza, bo podczas świąt te czynności były zabronione. To nie jedyne zakazy dotyczące tego okresu.  
 
- W Boże Narodzenie nawet ognia nie można było rozpalać, a nie daj Boże ostrymi mieczami się posługiwać – dodaje regionalistka.
 
W kuchni kobiety tradycyjnie zajmowały się przygotowywaniem potraw wigilijnych oraz  wypiekaniem chleba i placków świątecznych. Były to pierniki, strucle z makiem i inne przekładańce.
 
 
Fot. Tadeusz Poźniak
 
W dzień Wigilii zawsze urządzano wielkie mycie, bo przecież każdy z domowników chciał zasiąść czysty do uroczystej wieczerzy. 
 
-Najmłodsze dzieci kąpane były w izbie, gdzie było najcieplej. Starsi musieli iść do obory i myć się w beczce – wspomina z uśmiechem Stefania Buda. 
 
Najważniejszy dzień w roku
 
Według regionalnej tradycji Wigilia to „dzień pojednania nieba z ziemią, złego i dobrego oraz moment nawiedzenia miejsc ziemskiego bytowania przez duchy przodków”, dlatego w ten szczególny czas każdy musiał wykonać swoje obowiązki solidnie i bez ponaglania, tak aby nie zasłużyć na karę i złości starszych domowników. Nie wolno było nic pożyczać, a wszystkie posiadane długi należało do wieczerzy zwrócić. Wszelkie nieporozumienia i kłótnie w rodzinie czy sąsiedztwie trzeba było natychmiast zakończyć i już w zgodzie przystąpić do wspólnej kolacji. 
 
- Bardzo dbano, by zachować własny honor.  Kmieć wysyłał syna albo parobka do krewnego, czy sąsiada z zaproszeniem na tzw. „Pośnik”, co było równoznaczne z wyciagnięciem ręki na zgodę.  Jeśli zaproszenie nie zostało przyjęte, kmieć nie ponosił winy i był usprawiedliwiony – dodaje.
 
Reklama
Z tym dniem bardzo ściśle wiązano wróżby na przyszłość dotyczące pogody, plonów, hodowli inwentarza, a nawet planów miłosnych panien i kawalerów. Postępowano w myśl zasady: „jaka Wigilia, taki cały rok”.  Oto niektóre z wróżb. 
 
 „W Wilijo jasno, będzie w kumorze ciasno”, „Jak dom pierwszy w Wilijo nawiedzi chłop, to się będą darzyć byczusie i wieprzusie”, „ Kiej by przysła pirso baba, to by była cielisia”. 
Wigilijne zwyczaje w opowieściach babci Jagaty
 
- W Wigilię każdy w domu miał wyznaczoną  robotę. Nawet dzieci. Jeśli jednak nie miały zajęcia, to musiały  cicho siedzieć za piecem i nikomu nie zawadzać, dlatego też babcia Jagata siadała  przy zapiecku i opowiadała o zwyczajach, wierzeniach i wróżbach wigilijnych. A brzmiało to mniej więcej tak: „Dzisio je taki dziń, w którem złe moc traci, bo Zbawiciel nas się w tem dniu narodziuł. W te noc nawet zło bestyjo jedno się ze słabymi. Wilk nie łudusi małego zajacka, lis  nie łudusi kury, niedźwidź nie rozwali łuli. Co dzisio, tak cały rok, dej Panie Boze….” – opowiada regionalistka.
 
W wigilijny dzień, po zapadnięciu zmroku wszyscy mieszkańcy wsi gromadzili się w domu, w którym mieszkał „najstarszy z rodu”. Na środku izby stawiano stół przykryty białym obrusem, a pod nim układano siano i ziarno.
 
- Gospodarz obchodził i obsypywał wszystkie budynki dookoła ziarnem, zaklinając myszy. „Naści Boże stwory, nie właźcie do studoły, nie właźcie do kumory”. Ten zwyczaj miał chronić plony składowane w spichlerzach przed gryzoniami – dodaje.  
 
Kolejnym zwyczajem praktykowanym w ten szczególny dzień było ścielenie słomy pod stołem. Następnie kładziono na niej siekierę. Obecność tego narzędzia miała zapewnić biesiadnikom tzw. żelazne zdrowie.  
 
Posiłku nie rozpoczynano o pierwszej gwiazdce, ale zaraz po zmroku. Jadło się z jednej miski, każdy swoją łyżką, wtedy jeszcze drewnianą. Zaproszeni goście przychodzili zawsze ze swoimi sztućcami. Trzymali je za pasem na plecach. Wierzono, że w ten sposób będzie można wykonywać ciężkie prace polowe, wymagające pochylania się, takie jak siekanie ziemniaków czy buraków, bez najmniejszego bólu w plecach. 
 
 
Fot. Tadeusz Poźniak
 
Izbę rozświetlał mrugający kaganek, lampa naftowa i świeczki na choince. Dzięki temu na ścianach migały roztańczone cienie. Uważano, że jeśli ktoś nie będzie miał swojego cienia, to za rok umrze.  
 
Innym zwyczajem w rodzinnym domu babci Stefanii Budy było przywoływanie wilka. 
 
-Jak się już wszyscy zebrali, babcia zarządzała: „Dzieci wołajcie po trzykroć wilcka. Wilcku, wilcku, wilcku przyć tu do nos, jak nie przydzies dzisio to nie przychoc nigdy”. Wierzono, że wilk jest symbolem wszystkiego co złe,  również szatana.  Gdyby „zło” przyjęło zaproszenie, to w ten sposób pojednałoby się z ludźmi i straciło swoją moc – wspomina Stefania Buda. 
 
Uroczystą kolację zawsze rozpoczynał gospodarz znakiem krzyża i modlitwą. Potem dzielono się opłatkiem i składano życzenia. Następnie gospodyni podawała do stołu potrawy.  Ostatnią z nich był zawsze kompot z suszonych owoców. Po jego podaniu młodzi chłopcy szli wiązać w sadzie drzewa, żeby obrodziły w Nowym Roku, a pozostali kolędowali i z kolędą wychodzili na pasterkę.  

KOMENTARZE

Świąteczne wnętrza

Boże Narodzenie to jedna z nielicznych w roku okazja, by całkowicie przemienić swój dom czy mieszkanie. Wspaniałe...

Niech Świeci się Podkarpacie

Trwa wielka świetlna rywalizacja miast z całego kraju. Do 26 grudnia, w I etapie konkursu...

Kolędy i pastorałki w Miejscu Piastowym

Jedyne takie miejsce na Podkarpaciu ? ponad 70-letni kościół w Miejscu...

Jak święta spędzają znani mieszkańcy Podkarpacia?

Boże Narodzenie ma w sobie niebywałą magię, którą nie sposób odtworzyć w innym okresie w roku. To wyciszenie, spowolnienie, te chwile spędzone z najbliższymi. Bez tego trudno wyobrazić...

Już DZIŚ w kinie Zorza "Baśniowa Kraina" braci Kłysewicz

23 marca o godz. 18 w kinie Zorza w Rzeszowie odbędzie się spotkanie z Marcinem i Krystianem Kłysewiczami, twórcami projektu Bieszczady Timelapse, w ramach którego powstały już...

zobacz więcej
Reklama

Trzy nominacje z Podkarpacia do nagrody Fryderyki 2019

W tym roku wśród nominowanych do najważniejszych nagród muzycznych w Polsce - Fryderyków - jest trzech reprezentantów z Podkarpacia. W muzyce rozrywkowej nominacje otrzymali Roksana Węgiel...

Rok 2019 rokiem Zdzisława Beksińskiego

24 lutego przypada 90. rocznica urodzin artysty. O imprezach, jakie zostaną z tej okazji zorganizowane, mówi Wiesław Banach, dyrektor Muzeum Historycznego w Sanoku, twórca galerii Beksińskiego.

Wataha - najchętniej oglądany serial powraca! Poszukiwani statyści!

17 lutego ruszają zdjęcia do trzeciej serii "Watahy", jednej z najbardziej wyczekiwanych produkcji tego roku. Już teraz producenci serialu ogłosili nabór na...

Reklama

Rzeszowska premiera "Mistrza i Małgorzaty" - w nowym przekładzie 1. raz!

W Teatrze im. Wandy Siemaszkowej trwają próby do premiery "Mistrza i Małgorzaty". Reżyser Cezary Iber wziął na warsztat nowy przekład powieści Michaiła...

Ania z The Voice Kids "ryknęła" już na chrzcie. Będzie płyta!

- Podczas chrztu Ania darła się wręcz w niebogłosy. Trzeba było wychodzić z kościoła, a ksiądz musiał czekać, aby ją jakoś ochrzcić. Proboszcz wtedy wypowiedział...

"Szopka staropolska" - jedyne na Podkarpaciu widowisko kolędnicze

Wspaniałe widowisko kolędnicze, jedyne na Podkarpaciu, a najprawdopodobniej i w Polsce, oparte na tradycyjnych tekstach z wykorzystaniem ruchomej szopki według XIX...

Z kalendarza. Matki Boskiej Gromnicznej

Drugiego lutego przypada święto Ofiarowania Pańskiego, powszechnie znane jako Matki Boskiej Gromnicznej. W ten dzień, podczas nabożeństwa święci się przybrane świece woskowe zwane gromnicami.

80 pianistów z całego świata zaczyna dziś w Rzeszowie grać Chopina

Przyjechali do Rzeszowa z różnych stron Polski i spoza jej granic – z Japonii, Korei, Chin, Rosji. Mają nie więcej niż 21 lat i walczą o zwycięstwo w...

zobacz więcej

POLECANE

VIP Biznes&Styl Nr 61

VIP Biznes&Styl Nr 61
w numerze m.in.:

Zuzia Górska - pracownia Twórcza w cieniu fredrowskiego zamku Politycy nie mogą ulec pokusie pychy! Jolanta Kluz-Zawadzka - Lekarskie powołanie Śladami Watachy Dominikanin o Drodze św. Jakuba
RZESZÓW WEATHER
Reklama

NASI PARTNERZY

zamknij

Szanowny Czytelniku !

Zanim klikniesz „Zgadzam się” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Zgadzam się” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres.

Zgoda

Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Zaufanych Partnerów Grupy SAGIER Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno.
Jeśli nie chcesz wyrazić zgody, kliknij „Nie teraz”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Możesz edytować zakres zgody, w tym wycofać ją całkowicie, przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych w celach marketingowych Zaufanych Partnerów. Zaufani Partnerzy to firmy z obszaru e-commerce i reklamodawcy oraz działające w ich imieniu domy mediowe i podobne organizacje, z którymi Grupa SAGIER współpracuje.
Podmioty z Grupy SAGIER w ramach udostępnianych przez siebie usług internetowych przetwarzają Twoje dane we własnych celach marketingowych w oparciu o prawnie uzasadniony, wspólny interes podmiotów Grupy SAGIER. Przetwarzanie takie nie wymaga dodatkowej zgody z Twojej strony, ale możesz mu się w każdej chwili sprzeciwić. O ile nie zdecydujesz inaczej, dokonując stosownych zmian ustawień w Twojej przeglądarce, podmioty z Grupy SAGIER będą również instalować na Twoich urządzeniach pliki cookies i podobne oraz odczytywać informacje z takich plików. Bliższe informacje o cookies znajdziesz w akapicie „Cookies” pod koniec tej informacji.

Administrator danych osobowych

Administratorami Twoich danych są podmioty z Grupy SAGIER czyli podmioty z grupy kapitałowej SAGIER, w której skład wchodzą Sagier Sp. z o.o. ul. Cegielniana 18c/3, 35-310 Rzeszów oraz Podmioty Zależne. Ponadto, w świetle obowiązującego prawa, administratorami Twoich danych w ramach poszczególnych Usług mogą być również Zaufani Partnerzy, w tym klienci.
PODMIOTY ZALEŻNE:
http://www.biznesistyl.pl/
http://poradnikbudowlany.eu/
http://modnieizdrowo.pl/
http://www.sagier.pl/
Jeżeli wyrazisz zgodę, o którą wyżej prosimy, administratorami Twoich danych osobowych będą także nasi Zaufani Partnerzy. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie na stronie naszej polityki prywatności i tam też zmodyfikować lub cofnąć swoje zgody.

Podstawa i cel przetwarzania

Twoje dane przetwarzamy w następujących celach:
• 1. Jeśli zawieramy z Tobą umowę o realizację danej usługi (np. usługi zapewniającej Ci możliwość zapoznania się z jednym z naszych serwisów w oparciu o treść regulaminu tego serwisu), to możemy przetwarzać Twoje dane w zakresie niezbędnym do realizacji tej umowy.
• 2. Zapewnianie bezpieczeństwa usługi (np. sprawdzenie, czy do Twojego konta nie loguje się nieuprawniona osoba), dokonanie pomiarów statystycznych, ulepszanie naszych usług i dopasowanie ich do potrzeb i wygody użytkowników (np. personalizowanie treści w usługach), jak również prowadzenie marketingu i promocji własnych usług (np. jeśli interesujesz się motoryzacją i oglądasz artykuły w biznesistyl.pl lub na innych stronach internetowych, to możemy Ci wyświetlić reklamę dotyczącą artykułu w serwisie biznesistyl.pl/automoto. Takie przetwarzanie danych to realizacja naszych prawnie uzasadnionych interesów.
• 3. Za Twoją zgodą usługi marketingowe dostarczą Ci nasi Zaufani Partnerzy oraz my dla podmiotów trzecich. Aby móc pokazać interesujące Cię reklamy (np. produktu, którego możesz potrzebować) reklamodawcy i ich przedstawiciele chcieliby mieć możliwość przetwarzania Twoich danych związanych z odwiedzanymi przez Ciebie stronami internetowymi. Udzielenie takiej zgody jest dobrowolne, nie musisz jej udzielać, nie pozbawi Cię to dostępu do naszych usług. Masz również możliwość ograniczenia zakresu lub zmiany zgody w dowolnym momencie.

Twoje dane przetwarzane będą do czasu istnienia podstawy do ich przetwarzania, czyli w przypadku udzielenia zgody do momentu jej cofnięcia, ograniczenia lub innych działań z Twojej strony ograniczających tę zgodę, w przypadku niezbędności danych do wykonania umowy, przez czas jej wykonywania i ewentualnie okres przedawnienia roszczeń z niej (zwykle nie więcej niż 3 lata, a maksymalnie 10 lat), a w przypadku, gdy podstawą przetwarzania danych jest uzasadniony interes administratora, do czasu zgłoszenia przez Ciebie skutecznego sprzeciwu.

Przekazywanie danych

Administratorzy danych mogą powierzać Twoje dane podwykonawcom IT, księgowym, agencjom marketingowym etc. Zrobią to jedynie na podstawie umowy o powierzenie przetwarzania danych zobowiązującej taki podmiot do odpowiedniego zabezpieczenia danych i niekorzystania z nich do własnych celów.

Cookies

Na naszych stronach używamy znaczników internetowych takich jak pliki np. cookie lub local storage do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu personalizowania treści i reklam oraz analizowania ruchu na stronach, aplikacjach i w Internecie. W ten sposób technologię tę wykorzystują również podmioty z Grupy SAGIER oraz nasi Zaufani Partnerzy, którzy także chcą dopasowywać reklamy do Twoich preferencji. Cookies to dane informatyczne zapisywane w plikach i przechowywane na Twoim urządzeniu końcowym (tj. twój komputer, tablet, smartphone itp.), które przeglądarka wysyła do serwera przy każdorazowym wejściu na stronę z tego urządzenia, podczas gdy odwiedzasz strony w Internecie. Szczegółową informację na temat plików cookie i ich funkcjonowania znajdziesz pod tym linkiem. Pod tym linkiem znajdziesz także informację o tym jak zmienić ustawienia przeglądarki, aby ograniczyć lub wyłączyć funkcjonowanie plików cookies itp. oraz jak usunąć takie pliki z Twojego urządzenia.

Twoje uprawnienia

Przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych i ich przetwarzania przez nas, inne podmioty z Grupy SAGIER i Zaufanych Partnerów:
1. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych możesz ją w każdej chwili wycofać (cofnięcie zgody oczywiście nie uchyli zgodności z prawem przetwarzania już dokonanego na jej podstawie);
2. Masz również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego, którym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Pod tym adresem znajdziesz dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych i Twoich uprawnień.