Reklama

Przedwojenny Niebylec. Senne miasteczko we wspomnieniach Żydów

A A A
Katarzyna Grzebyk

Dodano: 29-12-2019

Właściciel sklepu ze słodyczami w Niebylcu - Shmuel Zev i Dobba Steinmetz z domu Schaffer. Fotografie Archiwum Towarzystwa Miłośników Ziemi Niebyleckiej

Właściciel sklepu ze słodyczami w Niebylcu - Shmuel Zev i Dobba Steinmetz z domu Schaffer. Fotografie Archiwum Towarzystwa Miłośników Ziemi Niebyleckiej

Kiedy padał deszcz, niewielki Niebylec, z dość sporym rynkiem i małymi sklepikami wokół, zamieniał się w gigantyczną kałużę. Polsko-żydowskie miasteczko było ciche, wręcz senne. Bardzo ubogie, ale zgodne, bo mieszkańcy żyli ze sobą jak jedna rodzina. Piekarnię prowadził Wallach, Steinmetz sprzedawał słodycze, rzeźnikiem był Feit. Wolf Schaffer handlował jajami, a Feldman i Salzman - skórami. Fragmenty życia żydowskiej społeczności w Niebylcu trzykrotnie zarejestrowała kamera Roberta Ungera. Raz w 1932 roku i dwa razy w 1934 roku. Unikatowe filmy są dostępne do obejrzenia w Internecie. To niezwykła okazja, by zobaczyć, jak przed wojną wyglądał Niebylec, zwany przez społeczność żydowską Nebalitz, Niblitz lub Neblisch. 
 
Dziś o żydowskiej przeszłości Niebylca świadczą przede wszystkim dwa obiekty: synagoga oraz kirkut. O ile drugi z nich jest zaniedbany i trudno do niego trafić, o tyle pierwszy znajduje się w centrum miejscowości i jest budynkiem dość charakterystycznym. W synagodze niegdyś koncentrowało się życie religijne i społeczne niebyleckich Żydów. Podczas II wojny światowej zdewastowali ją Niemcy.
 
Od lat 70. XX wieku mieści się tu gminna biblioteka publiczna. W środku – niezwykłe, barwne, przyciągające wzrok malowidła sufitowe. To zabytkowe polichromie z początku XX wieku. Jedne z najlepiej zachowanych w województwie podkarpackim. To właśnie synagoga jest celem odwiedzin społeczności żydowskiej. O liczbie gości świadczy specjalna księga, gęsto zapisana językiem hebrajskim. Czasem przyjeżdżają tu zorganizowane wycieczki, innym razem pojedyncze osoby. 
 
- Trudno ustalić, czy wśród nich są potomkowie dawnych mieszkańców Niebylca, czy raczej turyści, którzy zwiedzają synagogę i oglądają piękne polichromie - mówi dr Antoni Chuchla, prezes Towarzystwa Miłośników Ziemi Niebyleckiej, pielęgnującego pamięć o żydowskiej przeszłości Niebylca. Przyznaje jednak, że jedna z wycieczek wzbudziła konsternację wśród mieszkańców. Przyjezdni Żydzi spacerowali wśród domów w pobliżu synagogi, przyglądali się, robili zdjęcia. Ze względu na barierę językową trudno było dowiedzieć się czegoś więcej o celu ich wizyty.
 
 
Niebylec centrum, początek lat 50. Fotografie Archiwum Towarzystwa Miłośników Ziemi Niebyleckiej 
 
Dość zaskakujące były odwiedziny obywatela USA o nazwisku Wallach. To samo nazwisko nosił Josef Asher Wallach, ostatni właściciel Niebylca. - Nasz gość prawdopodobnie wywodził się z tego samego rodu, jednak nie posiadał więcej informacji na temat swoich przodków, a my nie mogliśmy mu inaczej pomóc - dodaje dr Antoni Chuchla. 
 
Skąd w Niebylcu wzięli się Żydzi

Kiedy w Niebylcu pojawili się pierwsi Żydzi, dokładnie nie wiadomo, ale pierwsze notki dotyczące obecności tej społeczności dotyczą drugiej połowy XVII wieku. W 1676 r. w Niebylcu mieszkały cztery rodziny żydowskie. 
 
Początkowo miejscowi Żydzi podlegali gminie wyznaniowej w pobliskim Strzyżowie (podobnie jak Żydzi z innych miejscowości wokół Strzyżowa), ale z czasem powołali własny kahał. Także i w Niebylcu liczba ludności żydowskiej stopniowo rosła. W 1785 r. mieszkało tu 48 osób wyznania mojżeszowego. W połowie XVIII w. właścicielem miasta był Żyd Dawid Kranz.

Pod koniec XIX w. w Niebylcu żyło 580 Żydów, co stanowiło około połowę wszystkich mieszkańców. Ponieważ miasto było ubogie (o czym w zachowanych relacjach informują byli mieszkańcy Niebylca lub ich potomkowie), a warunki życia bardzo trudne, na początku XX wieku wielu mieszkańców zdecydowało się na emigrację. Dalszy spadek statusu ekonomicznego przyniosła pierwsza wojna światowa. Spis powszechny z 1921 r. odnotował w Niebylcu już tylko 283 osoby narodowości żydowskiej.
 
Jak Niebylec wyglądał przed wojną  - filmy Roberta Ungera

W zbiorach United States Holocaust Memorial Museum znajdują się trzy unikatowe, archiwalne, czarno-białe filmy będące niepowtarzalną okazją, by zobaczyć biedne, przedwojenne miasteczko Niebylec. 

Autorem obrazów jest Robert Unger. W 1932 roku jako 15-latek przyjechał wraz z rodzicami Morrisem i Ethel oraz bratem Sy odwiedzić swojego dziadka Kalmana Ungera. Filmy można oglądać dzięki Rutsy Unger, prawnuczce Kalmana Ungera, która w maju 2008 roku przekazała pamiątki rodzinne do United States Holocaust Memorial Museum.
 
 
Zdjęcie zrobione na wzgórzach Niebylca w 1939 - trzeci od lewej to Yaakov Yutcha Schaffer, obok jego ojciec Wolf Schaffer. Fotografie Archiwum Towarzystwa Miłośników Ziemi Niebyleckiej 
 
Kalman Unger mieszkał w Niebylcu, ale swoim dzieciom - sześciu córkom oraz synowi - chciał zapewnić lepsze życie, więc wysłał ich do Stanów Zjednoczonych. Syn Morris dorobił się w Nowym Jorku na handlu mrożonkami. Ojcu pomógł wystawić największy w Niebylcu dom murowany. 
 
Morris Unger wraz żoną i dziećmi Robertem i Sy odwiedził Niebylec dwukrotnie. Latem 1932 i latem 1934 roku. Prawdopodobnie namawiał ojca do wyjazdu do USA, ale ten zdecydował się zostać w Polsce. Podczas obu wizyt w Niebylcu Ungerowie mieli ze sobą kamerę, której operatorem był nastoletni Robert. 
 
Na pierwszym, trwającym niespełna dziewięć minut obrazie, który Robert nakręcił latem 1932 roku, można zobaczyć m. in. murowany dom Kalmana Ungera, który znacznie wyróżniał się na tle pozostałych niebyleckich domostw; Kalmana Ungera rozmawiającego z rodziną, sklep mięsny Josefa Steinmetza, a także „miejskiego idiotę” Jankela, który niesie wiadra z wodą. Pod koniec Robert filmuje samochód, do którego wsiadają Ungerowie. Samochód jest sporą atrakcją dla mieszkańców Niebylca, zwłaszcza dzieci.
 
Dwa kolejne filmy Roberta Ungera zostały zarejestrowane latem 1934 r. Pierwszy film trwa niespełna 14 minut, drugi – ok. 12 minut. Na pierwszym widać rodzinę Ungerów wsiadającą do bryczki ciągniętej przez konie. Ungerowie wybrali się w odwiedziny do rodziny. Można też zobaczyć piękną panoramę okolic Niebylca oraz ludzi wybierających się do synagogi. Na krótszym obrazie widać pomnik w Niebylcu, dzień targowy, ostatnie uściski rodziny Ungerów przed wyjazdem, a także obrazy zarejestrowane podczas podróży statkiem.
 
Pieczywo od Wallachów, słodycze od Steinmetza

Reklama
Jeszcze więcej informacji o Niebylcu z początku XX wieku dostarczają trzy relacje mieszkańców Niebylca spisane przez Lisę Rosenfeld. Wszystkie zamieszczone są na stronie https://kehilalinks.jewishgen.org/Kolbuszowa/Niebylec/Niebylec1.html i warto się z nimi zapoznać w oryginalnym języku. Wspomnienia społeczności żydowskiej są podobne do siebie i opisują Niebylec jako małe, bardzo biedne miasteczko, ze sklepami wokół rynku.
 
Pierwsza relacja jest zapisem rozmowy z Yaakov Yutcha Schafferem, urodzonym w 1903 roku w Niebylcu. Wyjechał on z miasta mając 16 lat, ale rodzinne strony odwiedził w 1939 roku. Jego rodzicami byli Wolf Schaffer (1856-1942) i Chana Roth Schaffer. We wspomnieniach Yaakova Schaffera Niebylec zachował się jako małe miasteczko z ulicami bez nazw: 
 
 
Sklep z suchymi towarami prowadził Wellisch. Fotografie Archiwum Towarzystwa Miłośników Ziemi Niebyleckiej 
 
„Dom, w którym mieszkaliśmy, był drewniany i miał (…) tylko kilka pokoi. Nie było bieżącej wody ani prądu. W zimie, kiedy było zimno, musieliśmy wkładać papier do butów, aby nasze stopy były ciepłe, nie pamiętam nawet skarpetek. Ale nie było źle, całe miasto było jak jedna rodzina. Wszyscy się znali, w całym mieście było tylko kilka nazwisk. Schaffer, Salzman, Feit, Steinmetz. Była piekarnia prowadzona przez rodzinę Wallach, rzeźnikiem był Feit, sklep z produktami suchymi był prowadzony przez Blooma, Shmuel Zev Steinmetz miał mały sklep ze słodyczami. Sklep ze sprzętem był prowadzony przez rodzinę Uhr..”
 
Ojciec Yaakova Schaffera zajmował się handlem jajami. Skupował je w poniedziałki od rolników, a następnie pakował i wysyłał do Strzyżowa, skąd je eksportował.
 
Miasto Niebylec? Duży rynek i małe sklepiki wokół

Druga relacja pochodzi od Scheindle Wellisch, córki Schapse Wellisch, urodzonego w 1882 roku we Frysztaku, i Soroh (Seril) Schaffer, urodzonej w Niebylcu w 1883 roku. Ojciec Scheindle zmarł w 1942 r., matka rok później. Scheindle poślubiła swojego kuzyna Eliezara Schaffera. Zdaniem Scheindle, za jej czasów społeczność żydowska stanowiła połowę mieszkańców Niebylca, który był tak mały, że składał się z dużego rynku z małymi sklepikami wokół. Kiedy przejeżdżał samochód, wszyscy wybiegali z domów, by mu się przyglądnąć.
 
„Wszystkie domy były drewniane i małe. Nie było bieżącej wody (…) Nie było również elektryczności. To było biedne miasto. Kiedy padało miasto zmieniło się w gigantyczną kałużę błota! Zwykle było bardzo cicho, nic się tam nie działo”.
 
Trzecia relacja to wspomnienia Shimona Feldmana, syna Yecheskela i Miriam Feldmanów. Shimon w 1931 roku wyjechał do Izraela, gdzie zmienił nazwisko na Millik Tal i zajął się biznesem związanym z hodowlą ryb. Shimon rano uczył się w polskiej szkole, a po południu uczęszczał do chederu. Pochodził z rodziny zajmującej się handlem wyrobami skórzanymi. Również on wspomina Niebylec jako biedne miasteczko, w którym ciężko było żyć:
 
„Mój ojciec był Yecheskel Feldman, był w branży skórzanej. Jego teść, Izaak Salzman był jednym z bardziej znanych ludzi w mieście Niebylec, a jego firma była skórzana, więc wierzę, że mój ojciec nauczył się od niego handlu. Sprzedawali buty i inne wyroby skórzane. Pamiętam, że miasto było bardzo małe, ˝żydowskie˝, polskie. Burmistrz był Polakiem, a nie Żydem”.
 
 
Synagoga w Niebylcu. Fotografie Archiwum Towarzystwa Miłośników Ziemi Niebyleckiej 
 
Ciekawe są także zapiski zamieszczone na anglojęzycznej stronie https://www.jewishgen.org/. Są tam zamieszczone fragmenty książki „The Book of Stryzow and vincity” autorstwa Itzhoka Berglassa i  Shlomo Yahalomi, wydanej w Tel Aviv’ie w 1969 r. Publikacja jest poświęcona społeczności żydowskiej na terenie Strzyżowa i okolic, więc w rozdziale „The little towns” znaleźć w niej można także informacje o Niebylcu i okolicznych wioskach. Są tu także zapiski dotyczące  m.in. rodu Wallachów, z którego pochodził wspominany na początku artykułu Josef Asher Wallach, ostatni właściciel Niebylca.
 
Autor artykułu, I. Berglass, informuje, że Żydzi w Niebylcu mieli kahał, rabina i innych duchownych, zaś w społeczności - jak w każdym galicyjskim sztetlu - mieli między sobą kupców, uczonych i chasydów, a nawet żydowskiego lekarza. Niebyleckich żydów opisuje jako prostych, ale wierzących ludzi, którzy zachowywali się jak chłopi. Byli zarozumiali i skłonni do potyczek.
 
Pamięć o żydowskiej przeszłości Niebylca wciąż żywa

- Staramy się pielęgnować pamięć o przeszłości Niebylca, który przed wojną był licznie zamieszkiwany przez społeczność żydowską. Jednym z takich przedsięwzięć. jest m. in. Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu, jaki organizujemy od 2018 roku – przyznaje dr Antoni Chuchla, prezes Towarzystwa Miłośników Ziemi Niebyleckiej.

W styczniu 2018 r., podczas obchodów Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu, stowarzyszenie zapoznało mieszkańców z filmami Roberta Ungera, nakręconymi w latach. 30. XX wieku w Niebylcu. Filmy wzbudziły wiele emocji – dla większości mieszkańców gminy była to pierwsza projekcja tych obrazów. Rozpoznawali charakterystyczne miejsca i dyskutowali o przeszłości swojej wsi, która niegdyś była miasteczkiem.
 
W 2019 roku członkowie stowarzyszenia odwiedzili zaniedbany teren żydowskiego cmentarza. Kirkut, datowany na II połowę XVIII w. lub początek XIX wieku, zniszczał zupełnie. Do II wojny światowej  otoczony był murem, mieścił się tutaj także dom przedpogrzebowy. W czasie wojny cmentarz został całkowicie zniszczony, a macew używano m. in. do budowy lokalnych dróg. Obecnie teren cmentarza jest zarośnięty, ale wśród zarośli członkowie stowarzyszenia trafili na pozostałości macew. Towarzystwo Miłośników Ziemi Niebyleckiej planuje uporządkowanie tego terenu. 
 
- Upowszechniamy wiedzę na temat historii naszej gminy i jej mieszkańców także poprzez inne działania. W wydawanym przez nas Roczniku Niebyleckim opublikowaliśmy wiele ciekawych artykułów, które poruszają tematykę żydowską. Organizujemy także Jarmark Niebylecki, podczas którego przywołujemy klimat dawnych, przedwojennych targów. Mieszkańcy gminy wcielają się w różne postaci, także Żydów – mówi dr Antoni Chuchla. - Wierzymy, że nasze działania w pewien sposób kultywują pamięć o żydowskiej historii Niebylca i że zostaną utrwalone wśród przyszłych pokoleń.
 
***
 
Kres społeczności żydowskiej na terenie Niebylca zadała II wojna światowa. Jak podaje „The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust” pod redakcją S. Spector i G. Wigoder, Niemcy utworzyli tu getto, w którym zamknęli ok. 450 Żydów z Niebylca oraz pobliskich osad. Do jego likwidacji doszło  w kwietniu 1942 roku. Niebyleccy Żydzi trafili do getta Rzeszowa, a następnie do niemieckich nazistowskich obozów zagłady, przede wszystkim Bełżca. 
 

KOMENTARZE

Żydzi w Przemyślu, czyli świat przeszły niezapomniany

Najstarsza wzmianka o polskich Żydach...

Żydowscy sąsiedzi w Muzeum Regionalnym w Stalowej Woli

W piątek, 24 stycznia w Muzeum Regionalnym...

Rabin Pinchas Pomp z Izraela: Moje serce jest w Dynowie

Po dynowskich Żydach pozostała tylko nazwa...

Żydzi w powiecie gorlickim. Nowa publikacja rzeszowskiego IPN

12 stycznia br. o godz. 14 w sali im. Franciszka Janika w Centrum Kształcenia Praktycznego i Ustawicznego w Gorlicach przy ul. 11 Listopada 43 odbędzie się spotkanie autorskie...

Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holocaustu na Podkarpaciu

VIII Obchody Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu na Podkarpaciu odbędą się 25 stycznia w Krośnie, 26 stycznia w Markowej, Jarosławiu, Przeworsku...

zobacz więcej
Reklama

Zapomniane Bieszczady. Z Krywego do Tworylnego

W Dolinie Sanu, od Studennego po Hulskie rozciąga się piękna...

Cudne manowce. Krytyka Kulinarna poleca miejscówki na Podkarpaciu

Autorka jednego z najpopularniejszych w Polsce blogów – Magda Grzebyk z "Krytyki Kulinarnej" wydała książkę "Cudne manowce", w której opisuje miejsca w Polsce, gdzie...

Tour de Pologne: w sobotę i niedzielę ulice Rzeszowa należą do kolarzy

W najbliższą sobotę i niedzielę w Rzeszowie odbędzie się wyścig kolarski Orlen wyścig Narodów – impreza towarzysząca Tour de Pologne, w której...

Dom Seniora "Pogodna Dolina". Tutaj każdy czuje się jak w domu!

W Siedliskach, w otoczeniu przyrody i doliny Wisłoka, zaledwie 15 kilometrów od Rzeszowa, od roku działa Dom Seniora "Pogodna Dolina". Nowoczesny, całodobowy ośrodek...

Reklama

W szpitalu PRO-FAMILIA w Rzeszowie powstało Centrum Chorób Piersi

W Szpitalu Specjalistycznym PRO-FAMILIA w Rzeszowie powstało Centrum Chorób Piersi, gdzie kobiety mają dostęp do szybkiej i kompleksowej diagnostyki oraz nowoczesnego...

Fizjoterapia pozwala na dobrą jakość życia nawet po urazach i operacjach

Z dr. Jędrzejem Płockim, fizjoterapeutą z Oddziału Ortopedii i Traumatologii Narządu Ruchu w Szpitalu im. Świętej Rodziny w Rudnej Małej, rozmawia...

Nie da się zatrzymać młodości, ale skutecznie opóźnić starzenie się, tak!

Z lek. med. Aleksandrą Szczepańską, dermatologiem, wenerologiem, członkiem Polskiego Towarzystwa Medycyny Estetycznej i Anti-Aging Polskiego...

Jarmark Garncarski w Medyni. Zainspiruj się regionalną ceramiką

Medynia Głogowska i gmina Czarna garncarstwem słyną, o czym świadczy popularność organizowanego od lat Jarmarku Garncarskiego. W tym roku impreza odbędzie się w...

Trasy rowerowe w Bieszczadach. "Singletrack pod Honem" w Nadleśnictwie Cisna

W Nadleśnictwie Cisna od kilku tygodni można jeździć nową leśną trasą rowerową "Singletrack pod Honem". Ścieżka ma długość 13 km i…...

zobacz więcej

POLECANE

RZESZÓW WEATHER
Reklama

NASI PARTNERZY

zamknij

Szanowny Czytelniku !

Zanim klikniesz „Zgadzam się” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Zgadzam się” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres.

Zgoda

Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Zaufanych Partnerów Grupy SAGIER Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno.
Jeśli nie chcesz wyrazić zgody, kliknij „Nie teraz”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Możesz edytować zakres zgody, w tym wycofać ją całkowicie, przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych w celach marketingowych Zaufanych Partnerów. Zaufani Partnerzy to firmy z obszaru e-commerce i reklamodawcy oraz działające w ich imieniu domy mediowe i podobne organizacje, z którymi Grupa SAGIER współpracuje.
Podmioty z Grupy SAGIER w ramach udostępnianych przez siebie usług internetowych przetwarzają Twoje dane we własnych celach marketingowych w oparciu o prawnie uzasadniony, wspólny interes podmiotów Grupy SAGIER. Przetwarzanie takie nie wymaga dodatkowej zgody z Twojej strony, ale możesz mu się w każdej chwili sprzeciwić. O ile nie zdecydujesz inaczej, dokonując stosownych zmian ustawień w Twojej przeglądarce, podmioty z Grupy SAGIER będą również instalować na Twoich urządzeniach pliki cookies i podobne oraz odczytywać informacje z takich plików. Bliższe informacje o cookies znajdziesz w akapicie „Cookies” pod koniec tej informacji.

Administrator danych osobowych

Administratorami Twoich danych są podmioty z Grupy SAGIER czyli podmioty z grupy kapitałowej SAGIER, w której skład wchodzą Sagier Sp. z o.o. ul. Mieszka I 48/50, 35-303 Rzeszów oraz Podmioty Zależne. Ponadto, w świetle obowiązującego prawa, administratorami Twoich danych w ramach poszczególnych Usług mogą być również Zaufani Partnerzy, w tym klienci.
PODMIOTY ZALEŻNE:
http://www.biznesistyl.pl/
http://poradnikbudowlany.eu/
http://modnieizdrowo.pl/
http://www.sagier.pl/
Jeżeli wyrazisz zgodę, o którą wyżej prosimy, administratorami Twoich danych osobowych będą także nasi Zaufani Partnerzy. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie na stronie naszej polityki prywatności i tam też zmodyfikować lub cofnąć swoje zgody.

Podstawa i cel przetwarzania

Twoje dane przetwarzamy w następujących celach:
• 1. Jeśli zawieramy z Tobą umowę o realizację danej usługi (np. usługi zapewniającej Ci możliwość zapoznania się z jednym z naszych serwisów w oparciu o treść regulaminu tego serwisu), to możemy przetwarzać Twoje dane w zakresie niezbędnym do realizacji tej umowy.
• 2. Zapewnianie bezpieczeństwa usługi (np. sprawdzenie, czy do Twojego konta nie loguje się nieuprawniona osoba), dokonanie pomiarów statystycznych, ulepszanie naszych usług i dopasowanie ich do potrzeb i wygody użytkowników (np. personalizowanie treści w usługach), jak również prowadzenie marketingu i promocji własnych usług (np. jeśli interesujesz się motoryzacją i oglądasz artykuły w biznesistyl.pl lub na innych stronach internetowych, to możemy Ci wyświetlić reklamę dotyczącą artykułu w serwisie biznesistyl.pl/automoto. Takie przetwarzanie danych to realizacja naszych prawnie uzasadnionych interesów.
• 3. Za Twoją zgodą usługi marketingowe dostarczą Ci nasi Zaufani Partnerzy oraz my dla podmiotów trzecich. Aby móc pokazać interesujące Cię reklamy (np. produktu, którego możesz potrzebować) reklamodawcy i ich przedstawiciele chcieliby mieć możliwość przetwarzania Twoich danych związanych z odwiedzanymi przez Ciebie stronami internetowymi. Udzielenie takiej zgody jest dobrowolne, nie musisz jej udzielać, nie pozbawi Cię to dostępu do naszych usług. Masz również możliwość ograniczenia zakresu lub zmiany zgody w dowolnym momencie.

Twoje dane przetwarzane będą do czasu istnienia podstawy do ich przetwarzania, czyli w przypadku udzielenia zgody do momentu jej cofnięcia, ograniczenia lub innych działań z Twojej strony ograniczających tę zgodę, w przypadku niezbędności danych do wykonania umowy, przez czas jej wykonywania i ewentualnie okres przedawnienia roszczeń z niej (zwykle nie więcej niż 3 lata, a maksymalnie 10 lat), a w przypadku, gdy podstawą przetwarzania danych jest uzasadniony interes administratora, do czasu zgłoszenia przez Ciebie skutecznego sprzeciwu.

Przekazywanie danych

Administratorzy danych mogą powierzać Twoje dane podwykonawcom IT, księgowym, agencjom marketingowym etc. Zrobią to jedynie na podstawie umowy o powierzenie przetwarzania danych zobowiązującej taki podmiot do odpowiedniego zabezpieczenia danych i niekorzystania z nich do własnych celów.

Cookies

Na naszych stronach używamy znaczników internetowych takich jak pliki np. cookie lub local storage do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu personalizowania treści i reklam oraz analizowania ruchu na stronach, aplikacjach i w Internecie. W ten sposób technologię tę wykorzystują również podmioty z Grupy SAGIER oraz nasi Zaufani Partnerzy, którzy także chcą dopasowywać reklamy do Twoich preferencji. Cookies to dane informatyczne zapisywane w plikach i przechowywane na Twoim urządzeniu końcowym (tj. twój komputer, tablet, smartphone itp.), które przeglądarka wysyła do serwera przy każdorazowym wejściu na stronę z tego urządzenia, podczas gdy odwiedzasz strony w Internecie. Szczegółową informację na temat plików cookie i ich funkcjonowania znajdziesz pod tym linkiem. Pod tym linkiem znajdziesz także informację o tym jak zmienić ustawienia przeglądarki, aby ograniczyć lub wyłączyć funkcjonowanie plików cookies itp. oraz jak usunąć takie pliki z Twojego urządzenia.

Twoje uprawnienia

Przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych i ich przetwarzania przez nas, inne podmioty z Grupy SAGIER i Zaufanych Partnerów:
1. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych możesz ją w każdej chwili wycofać (cofnięcie zgody oczywiście nie uchyli zgodności z prawem przetwarzania już dokonanego na jej podstawie);
2. Masz również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego, którym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Pod tym adresem znajdziesz dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych i Twoich uprawnień.