Reklama

Z getta w Rzeszowie do Hollywood. Roman Harte, ocalony Żyd z Podkarpacia

A A A
Alina Bosak

Dodano: 19-10-2017

Roman Harte. Fot. Archiwum Muzeum im. Rodziny Ulmów w Markowej

Roman Harte. Fot. Archiwum Muzeum im. Rodziny Ulmów w Markowej

Na grobie Wiktorii i Józefa Ulmów w Markowej jest napis „Kto ratuje jedno życie, jakby świat cały ratował”. To tutaj, w muzeum ich imienia, które dba o pamięć Polaków ratujących Żydów w czasie II wojny światowej, obok zapisów tragedii, udaje się chwycić także nitki wiodące do niezwykłych historii o ocalałych. I często są to tak fascynujące historie, jak ta Romana Harte, filmowca z Hollywood, który „na aryjskich papierach” w czasie okupacji niemieckiej został wyprowadzony z rzeszowskiego getta przez Annę Płonkę. Tego samego, który pomógł stworzyć film „Wybór Zofii”, za który Meryl Streep otrzymała Oscara. 

Na ścianie pamięci przy Muzeum im. Rodziny Ulmów w Markowej jest nazwisko Anny Płonki, nauczycielki geografii i przyrody, która podczas okupacji niemieckiej, z ramienia Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej, udzielała pomocy Żydom w rzeszowskim getcie. Medal Sprawiedliwej wśród Narodów Świata otrzymała 15 września 2015 roku, już pośmiertnie. Pracownicy Muzeum, opracowując jej biogram, parę miesięcy temu dokonali niezwykłego odkrycia. Okazuje się, że Anna Płonka w 1943 roku wyprowadziła z rzeszowskiego getta Romualda Hajnberga, który po wojnie został filmowcem. Ponieważ używał różnych nazwisk, nie od razu łączono je z jedną postacią. W historii polskiego filmu znany jest również jako Roman  Heinberg, ale w Hollywood, gdzie wyemigrował w 1968 roku – jako Roman Harte. Tego ostatniego nazwiska używała jego rodzina ze Stanów Zjednoczonych, składając w Instytucie Yad Vashem wniosek o medal Sprawiedliwej dla Anny Płonki. – Dzięki dokumentacji w Yad Vashem wpadliśmy na trop niezwykłej historii – przyznaje Kamil Kopera, który w Muzeum im. Rodziny Ulmów odpowiada za opracowywanie biogramów Sprawiedliwych. 
 
Romuald Hajnberg vel Roman Harte, Żyd z Rzeszowa, po wojnie zrobił karierę jako filmowiec. W Polsce współpracował z tak znanymi reżyserami jak Andrzej Munk, Andrzej Wajda, Jerzy Zarzycki. Na początku był pomocnikiem operatora kamery, potem współproducentem wielu produkcji, m.in. Kroniki Polskiej. Z Andrzejem Wajdą pracował w 1950 roku przy filmie „Pokolenie” i w 1960 przy „Niewinnych czarodziejach”. To były filmy, w których grały takie gwiazdy, jak Tadeusz Łomnicki, Kalina Jędrusik, Zbigniew Cybulski, Krzysztof Komeda, Roman Polański. W 1968, kiedy socjalistyczny rząd zaczął prowadzić otwartą antysemicka politykę, Hajnberg wyjechał do Stanów Zjednoczonych, ale nadal pozostał filmowcem. - Był jednym z uczestników debiutu filmowego Davida Lyncha „Głowa od wycierania” z 1977 roku, a w 1982 roku został zaangażowany jako konsultant merytoryczny do filmu „Wybór Zofii”, który opowiada o Holocauście. Za rolę w tym filmie Meryl Streep otrzymała Oscara – przypomina Jakub Pawłowski.
 
Romulad Hajnberg urodził się 22 czerwca 1924 roku. W wywiadzie, jakiego udzielił w 1996 roku Peterowi Powellowi, wiele o czasach wojny i Rzeszowie opowiedział. Jego ojciec był oficerem w polskiej armii, walczył w wojnie w 1918 roku. Należał do rzeszowskich elit i miał mnóstwo przyjaciół.
 
Reklama
- Przed wojną chodziłem do polskiej szkoły. Po polsku mówiłem lepiej niż w jidisz. Znałem polską historię, polskie modlitwy. Myślałem jak Polak. Byłem zasymilowany. To pomogło mi ocalić życie – opowiadał w wywiadzie Roman Harte. – Mój ojciec został zamordowany w Głogowie nieopodal Rzeszowa wraz z innymi prominentnymi osobami – prawnikami, biznesmenami. Ja z mamą i dwoma siostrami zamieszkałem w getcie. Kiedy je zabrano na Umschlagplatz i skierowano do transportu, chciałem z nimi jechać, ale mi nie pozwolono. W końcu i ja trafiłem do transportu, z którego uciekłem. Tragedia polegała na tym, że musiałem wrócić do getta. I od tej pory kierowałem się mottem: „Nie dostaną mnie żywego”. Do getta musiałem wrócić, bo nie było miejsca, w którym mógłbym się schować. Polacy bardzo się bali, ponieważ Polska była jedynym krajem pod okupacją niemiecką, w którym za jakąkolwiek pomoc udzieloną Żydom groziła kara śmierci. I zabito za to tysiące Polaków. W getcie, gdzie polowano na nas jak na zwierzęta, ludzie wierzyli, że ocali ich Bóg. Ja wiedziałem, że aby przeżyć, muszę uciec. Ale nie chciałem ukrywać się w schowkach polskich domów. Zawsze kochałem wolność i chciałem postępować jak człowiek wolny. Miałem szczęście, ponieważ zatroszczyła się o mnie córka Bronki, przyjaciółki mojej matki - Anna Płonka. Należała do AK i zorganizowała moją ucieczkę z getta w Rzeszowie. W getcie z nikim o ucieczce nie rozmawiałem, ponieważ nikomu nie mogłem ufać, a mojej rodziny już w nie było. 
 
 
Anna Płonka. Fot.  Archiwum Muzeum im. Rodziny Ulmów w Markowej
 
Dzięki Annie Płonce Romuald otrzymał dokumenty na nazwisko Bronisława Krupy, urodzonego w Rawie Ruskiej, i dzięki nim wzięto go w szeregi  AK. - AK było świetnie zorganizowaną armią. O wysokiej dyscyplinie, zwalczającą także komunizm. Walczyłem w niej dwa wojenne lata. Byłem dobrym żołnierzem. Zabijałem tylu nazistów, ile tylko mogłem i zawsze mówiłem, że to za moją matkę, ojca, siostrę, wszystkich. Wysadzaliśmy pociągi, mosty, zabijaliśmy wysokiej rangą oficerów SS i kolaborantów – wspominał w 1996 roku hollywoodzki filmowiec, pokazując na dowód do kamery Legitymację Krzyża Armii Krajowej. - Jako AK-owcy nie koczowaliśmy w lasach. Partyzanci mieli swoje domy, byli zakonspirowani. Mieszkaliśmy po wsiach. Cieszyłem się, że nie jestem w getcie, że mam broń, że tak łatwo mnie nie zabiją. Po dwóch latach w AK zostałem postrzelony i nie mogłem już być żołnierzem. 
 
Podziemie zorganizowało dla niego nowe dokumenty i w 1943 roku wysłało do Austrii. - W Tyrolu jadłem z tych samych talerzy, co Niemcy. Nie mogłem w to uwierzyć – opowiadał Harte. – Mówiłem płynnie po niemiecku, ponieważ moja matka i starsza siostra przed I wojną światową mieszkały w Lipsku i moi rodzice rozmawiali po niemiecku. W gimnazjum moim drugim językiem był niemiecki. W Austrii mówiłem jak Tyrolczyk. 
 
W Austrii doczekał kapitulacji Niemiec w 1945 roku, chociaż nie na wolności. Trzy miesiące przed końcem wojny został aresztowany za to, że słuchał alianckich doniesień radiowych i rozpowszechniał usłyszane tam informacje. Zamknięto go w obozie pracy i przydzielono do komanda, które usuwało niewypały. - Bardzo niebezpieczna praca. Chłop z Austrii, u którego mieszkałem, zapłacił SS-manom za to, żebym nie pracował przy niewypałach, tylko przygotowywał narzędzia. Tak dotrwałem do końca wojny – wspomina Harte w amerykańskim nagraniu.
 
Po wojnie wrócił na chwilę do Rzeszowa, ale nie znalazł nikogo z rodziny. Zdecydował się na studia. 
 
-Po wojnie, jeszcze przez rok byłem Krupą Bronisławem – przyznawał filmowiec. - Miałem w głowie hamulce. 6 milionów zostało zgładzonych jak zwierzęta. Przez inteligentnych, dobrze wykształconych Niemców. Sprawili, że czuliśmy się nikim. Wygodniej było więc być Polakiem niż Żydem. Ale potem wróciłem do mojego oryginalnego nazwiska.
 
 
Romuald Hajnberg vel Roman Harte i Andrzej Wajda. Fot. Archiwum Muzeum im. Rodziny Ulmów w Markowej
 
Na studiach poznał żonę Danutę, po ich zakończeniu zaczął pracować w filmie. Aż do czasu, kiedy partia komunistyczna zdecydowała, że Żydzi są wrogami systemu i uznała, że powinni z Polski wyjechać. Wielu to zrobiło. Także Heinberg. I jak się okazuje, w Stanach mu się powiodło. Jako Roman Harte pracował w Hollywood, jego córka została architektem i założyła rodzinę. Filmowiec zmarł 29 marca 2009 roku w Los Angeles. Historia jego rodziny trwa dalej, dzięki bohaterce z Rzeszowa.
 
Anna Płonka, która Heinberga uratowała, nie żyje. Zmarła w 1992 roku. – Szukamy jej rodziny, ponieważ do tej pory nikt nie odebrał przyznanego jej przez Instytut Yad Vashem medalu – mówią Kamil Kopera i Jakub Pawłowski. - Tymczasem Anna Płonka dla rzeszowskich historyków nie jest osobą anonimową. Jej biogram znajduje się w "Encyklopedii Rzeszowskiej". Ukończyła studia we Lwowie, podczas wojny była zaangażowana w konspirację. Odpowiadała za współpracę z gettem żydowskim, sprowadzała tam pomoc – żywność, lekarstwa, dokumenty. Starała się wyprowadzać także Żydów z rzeszowskiego getta i Roman Heinberg był jednym z takich uratowanych. Po wojnie uczyła geografii i przyrody w rzeszowskich szkołach. Angażowała się w ruch harcerski. Jeśli ktoś zna żyjące, spokrewnione z nią osoby, prosimy o kontakt – apelują w Muzeum Polaków Ratujących Żydów im. Rodziny Ulmów w Markowej.

KOMENTARZE

Powrót Abrahama. Ocaleni Żydzi z Podkarpacia

Nie byłoby dziś licznej gromadki dzieci i wnuków Abrahama...

Premier w Markowej: Polska nie była współodpowiedzialna za Holocaust

Z polskimi i zagranicznymi dziennikarzami spotkał się w piątek w Muzeum Rodziny Ulmów w Markowej premier polskiego rządu, Mateusz Mazowiecki, gdzie mówił:...

Klaudiusz Angerman - zapomniany obywatel Europy

Historia człowieka, który nie bał się marzyć i umiał planować: np. rurociąg gazowy z Rzeszowa do Lwowa lub międzynarodowe drogi wodne łączące Dniestr i Dunaj z Bałtykiem. Czuł się obywatelem...

zobacz więcej
Reklama

Odeszli w 2018 roku...

Wspominamy znanych mieszkańców Podkarpacia, zmarłych w ostatnim roku. Wszystkich pożegnaliśmy ze smutkiem...

100 lat niepodległej Polski. BIZNESiSTYL.pl "Na Żywo"

100 lat temu Polska odzyskała niepodległość. Entuzjazm był niebywały. Udało się scalić społeczeństwo. Zorganizowano państwo. Uruchomiono gospodarkę, dźwignięto przemysł i… wybuchła...

Politolog o wyborach samorządowych 2018. W Rzeszowie PiS liczył na więcej!

Z dr. Pawłem Kucą, politologiem z Uniwersytetu Rzeszowskiego, rozmawia Aneta Gieroń

Jak się kiedyś bawił Rzeszów! Kultowe "Piekiełko" i inne lokale

Z Januszem Pawlakiem i Agnieszką Skowron-Wilusz, autorami książki "Rzeszowskie Piekiełko. ABC powojennych i PRL-owskich lokali", rozmawia Idalia Stochla

Reklama

Władysław Ortyl oficjalnym kandydatem na marszałka województwa

W poniedziałek, 19 listopada odbędzie się pierwsza sesja sejmiku podkarpackiego, na której wybrany zostanie nowy zarząd województwa oraz prezydium sejmiku. Jak potwierdzają...

Pogranicznicy na koniach tylko w Bieszczadach. Już od 20 lat

W tym roku mija 20 lat służby patroli konnych Bieszczadzkiego Oddziału Straży Granicznej. To jedyna taka formacja w szeregach pograniczników w Polsce, a przy tym ważne uzupełnienie...

Wiesław Myśliwski o pamięci. O niej mowa także w "Uchu Igielnym"

"Najwięksi pisarze nie napisali wcale wielu książek - powiedział pięć lat temu w Rzeszowie Wiesław Myśliwski. I dodał: To ostrzeżenie skierowałem przede wszystkim...

Japonia w Przemyślu - dla Tokio jedna z najlepszych na świecie

Antoni Adamski: Ten pokoik z korytarzem - całość o metrażu mieszkania M-3 - to cały wasz lokal?

Poseł PiS Piotr Babinetz potrącił dwóch nastolatków

W niedzielę około godz. 20 w miejscowości Zmiennica w powiecie brzozowskim poseł PiS, Piotr Babinetz potrącił dwóch nastolatków, którzy szli poboczem nieoświetlonej drogi i prowadzili...

zobacz więcej

POLECANE

VIP Biznes&Styl Nr. 59

VIP Biznes&Styl Nr. 59
w numerze m.in.:

VIP Biznes&Styl Nr. 59 • Sprężyny gazowe z FA Krosno • Ratowanie cerkwi w Baligrodzie • Lasowiak, co leczy serca i rozwija nowe technologie • Japońskie roboty i ręczna robota w Hucie Szkła w Jaśle • 100 lat niepodległej Polski
RZESZÓW WEATHER
Reklama

NASI PARTNERZY

zamknij

Szanowny Czytelniku !

Zanim klikniesz „Zgadzam się” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Zgadzam się” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres.

Zgoda

Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Zaufanych Partnerów Grupy SAGIER Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno.
Jeśli nie chcesz wyrazić zgody, kliknij „Nie teraz”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Możesz edytować zakres zgody, w tym wycofać ją całkowicie, przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych w celach marketingowych Zaufanych Partnerów. Zaufani Partnerzy to firmy z obszaru e-commerce i reklamodawcy oraz działające w ich imieniu domy mediowe i podobne organizacje, z którymi Grupa SAGIER współpracuje.
Podmioty z Grupy SAGIER w ramach udostępnianych przez siebie usług internetowych przetwarzają Twoje dane we własnych celach marketingowych w oparciu o prawnie uzasadniony, wspólny interes podmiotów Grupy SAGIER. Przetwarzanie takie nie wymaga dodatkowej zgody z Twojej strony, ale możesz mu się w każdej chwili sprzeciwić. O ile nie zdecydujesz inaczej, dokonując stosownych zmian ustawień w Twojej przeglądarce, podmioty z Grupy SAGIER będą również instalować na Twoich urządzeniach pliki cookies i podobne oraz odczytywać informacje z takich plików. Bliższe informacje o cookies znajdziesz w akapicie „Cookies” pod koniec tej informacji.

Administrator danych osobowych

Administratorami Twoich danych są podmioty z Grupy SAGIER czyli podmioty z grupy kapitałowej SAGIER, w której skład wchodzą Sagier Sp. z o.o. ul. Cegielniana 18c/3, 35-310 Rzeszów oraz Podmioty Zależne. Ponadto, w świetle obowiązującego prawa, administratorami Twoich danych w ramach poszczególnych Usług mogą być również Zaufani Partnerzy, w tym klienci.
PODMIOTY ZALEŻNE:
http://www.biznesistyl.pl/
http://poradnikbudowlany.eu/
http://modnieizdrowo.pl/
http://www.sagier.pl/
Jeżeli wyrazisz zgodę, o którą wyżej prosimy, administratorami Twoich danych osobowych będą także nasi Zaufani Partnerzy. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie na stronie naszej polityki prywatności i tam też zmodyfikować lub cofnąć swoje zgody.

Podstawa i cel przetwarzania

Twoje dane przetwarzamy w następujących celach:
• 1. Jeśli zawieramy z Tobą umowę o realizację danej usługi (np. usługi zapewniającej Ci możliwość zapoznania się z jednym z naszych serwisów w oparciu o treść regulaminu tego serwisu), to możemy przetwarzać Twoje dane w zakresie niezbędnym do realizacji tej umowy.
• 2. Zapewnianie bezpieczeństwa usługi (np. sprawdzenie, czy do Twojego konta nie loguje się nieuprawniona osoba), dokonanie pomiarów statystycznych, ulepszanie naszych usług i dopasowanie ich do potrzeb i wygody użytkowników (np. personalizowanie treści w usługach), jak również prowadzenie marketingu i promocji własnych usług (np. jeśli interesujesz się motoryzacją i oglądasz artykuły w biznesistyl.pl lub na innych stronach internetowych, to możemy Ci wyświetlić reklamę dotyczącą artykułu w serwisie biznesistyl.pl/automoto. Takie przetwarzanie danych to realizacja naszych prawnie uzasadnionych interesów.
• 3. Za Twoją zgodą usługi marketingowe dostarczą Ci nasi Zaufani Partnerzy oraz my dla podmiotów trzecich. Aby móc pokazać interesujące Cię reklamy (np. produktu, którego możesz potrzebować) reklamodawcy i ich przedstawiciele chcieliby mieć możliwość przetwarzania Twoich danych związanych z odwiedzanymi przez Ciebie stronami internetowymi. Udzielenie takiej zgody jest dobrowolne, nie musisz jej udzielać, nie pozbawi Cię to dostępu do naszych usług. Masz również możliwość ograniczenia zakresu lub zmiany zgody w dowolnym momencie.

Twoje dane przetwarzane będą do czasu istnienia podstawy do ich przetwarzania, czyli w przypadku udzielenia zgody do momentu jej cofnięcia, ograniczenia lub innych działań z Twojej strony ograniczających tę zgodę, w przypadku niezbędności danych do wykonania umowy, przez czas jej wykonywania i ewentualnie okres przedawnienia roszczeń z niej (zwykle nie więcej niż 3 lata, a maksymalnie 10 lat), a w przypadku, gdy podstawą przetwarzania danych jest uzasadniony interes administratora, do czasu zgłoszenia przez Ciebie skutecznego sprzeciwu.

Przekazywanie danych

Administratorzy danych mogą powierzać Twoje dane podwykonawcom IT, księgowym, agencjom marketingowym etc. Zrobią to jedynie na podstawie umowy o powierzenie przetwarzania danych zobowiązującej taki podmiot do odpowiedniego zabezpieczenia danych i niekorzystania z nich do własnych celów.

Cookies

Na naszych stronach używamy znaczników internetowych takich jak pliki np. cookie lub local storage do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu personalizowania treści i reklam oraz analizowania ruchu na stronach, aplikacjach i w Internecie. W ten sposób technologię tę wykorzystują również podmioty z Grupy SAGIER oraz nasi Zaufani Partnerzy, którzy także chcą dopasowywać reklamy do Twoich preferencji. Cookies to dane informatyczne zapisywane w plikach i przechowywane na Twoim urządzeniu końcowym (tj. twój komputer, tablet, smartphone itp.), które przeglądarka wysyła do serwera przy każdorazowym wejściu na stronę z tego urządzenia, podczas gdy odwiedzasz strony w Internecie. Szczegółową informację na temat plików cookie i ich funkcjonowania znajdziesz pod tym linkiem. Pod tym linkiem znajdziesz także informację o tym jak zmienić ustawienia przeglądarki, aby ograniczyć lub wyłączyć funkcjonowanie plików cookies itp. oraz jak usunąć takie pliki z Twojego urządzenia.

Twoje uprawnienia

Przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych i ich przetwarzania przez nas, inne podmioty z Grupy SAGIER i Zaufanych Partnerów:
1. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych możesz ją w każdej chwili wycofać (cofnięcie zgody oczywiście nie uchyli zgodności z prawem przetwarzania już dokonanego na jej podstawie);
2. Masz również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego, którym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Pod tym adresem znajdziesz dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych i Twoich uprawnień.